گنجشک خرد گفت سحر با کبوتری

پروین اعتصامی – قصیده شماره 50
حدیث مهر
گنجشک خرد گفت سحر با کبوتری
کآخر تو هم برون کن ازین آشیان سری
آفاق روشن است، چه خسبی به تیرگی
روزی بپر، ببین چمن و جویی و جری
در طرف بوستان، دهن خشک تازه کن
گاهی ز آب سرد و گه از میوه ی تری
بنگر من از خوشی چه نکوروی و فربهم
ننگست چون تو مرغک مسکین لاغری
گفتا حدیث مهر بیاموزدت جهان
روزی تو هم شوی چو من ای دوست مادری
گرد تو چون که پر شود از کودکان خرد
جز کار مادران نکنی کار دیگری
روزی که رسم و راه پرستاریم نبود
میدوختم بسان تو، چشمی به منظری
گیرم که رفته ایم از اینجا به گلشنی
با هم نشسته ایم به شاخ صنوبری
تا لحظه ایست، تا که دمیدست نوگلی
تا ساعتی است، تا که شکفته است عبهری
در پرده، قصه ایست که روزی شود شبی
در کار نکته ایست که شب گردد اختری
خوشبخت، طائری که نگهبان مرغکی است
سرسبز، شاخکی که بچینند از آن بری
فریاد شوق و بازی اطفال، دلکش است
وانگه به بام لانه ی خرد محقری
هر چند آشیانه گلین است و من ضعیف
باور نمیکنم چو خود اکنون توانگری
ترسم که گر روم، برد این گنجها کسی
ترسم در آشیانه فتد ناگه آذری
از سینه ام اگر چه ز بس رنج، پوست ریخت
ناچار رنج های مرا هست کیفری
شیرین نشد چو زحمت مادر، وظیفه ای
فرخنده تر ندیدم ازین، هیچ دفتری
پرواز، بعد ازین هوس مرغکان ماست
ما را به تن نماند ز سعی و عمل، پری
معنی بیتهای شعر
گنجشک خرد گفت سحر با کبوتری / کآخر تو هم برون کن ازین آشیان سری
گنجشک کوچک صبحگاه به کبوتری گفت: تو هم از این لانه بیرون بیا و سری به جهان بیرون بزن.
آفاق روشن است، چه خسبی به تیرگی / روزی بپر، ببین چمن و جویی و جری
جهان روشن و دیدنی است؛ چرا در تاریکی خوابیدهای؟ روزی پرواز کن تا چمنزار، جویبار و آب روان را ببینی.
در طرف بوستان، دهن خشک تازه کن / گاهی ز آب سرد و گه از میوه ی تری
در کنار بوستان، گاهی با آب سرد و گاهی با میوهٔ تازه، خشکی دهانت را برطرف کن.
بنگر من از خوشی چه نکوروی و فربهم / ننگست چون تو مرغک مسکین لاغری
ببین که من از شادی و آسایش چقدر زیبا و فربه شدهام؛ لاغر و بیچاره بودن مانند تو مایهٔ ننگ است.
گفتا حدیث مهر بیاموزدت جهان / روزی تو هم شوی چو من ای دوست مادری
کبوتر گفت: روزگار درس محبت را به تو خواهد آموخت؛ ای دوست، روزی تو نیز مانند من مادر خواهی شد.
گرد تو چون که پر شود از کودکان خرد / جز کار مادران نکنی کار دیگری
وقتی اطرافت از کودکان کوچک پر شود، دیگر جز انجام دادن وظایف مادری کار دیگری نخواهی داشت.
روزی که رسم و راه پرستاریم نبود / میدوختم بسان تو، چشمی به منظری
در روزگاری که شیوه و مسئولیت پرستاری از کودکان را نداشتم، مانند تو چشم به جهان بیرون میدوختم.
گیرم که رفته ایم از اینجا به گلشنی / با هم نشسته ایم به شاخ صنوبری
فرض کنیم از اینجا به باغی رفتهایم و هر دو بر شاخهٔ درخت صنوبر نشستهایم.
تا لحظه ایست، تا که دمیدست نوگلی / تا ساعتی است، تا که شکفته است عبهری
این شادی تنها تا زمانی است که گلی تازه بشکفد و تا ساعتی ادامه دارد که گل عبهر باز و شکفته باشد.
در پرده، قصه ایست که روزی شود شبی / در کار نکته ایست که شب گردد اختری
در پس پردهٔ زندگی، داستانی هست که روزی به شب تبدیل میشود و رازی در کار است که شب را به ستاره بدل میکند.
خوشبخت، طائری که نگهبان مرغکی است / سرسبز، شاخکی که بچینند از آن بری
پرندهای که از جوجهای نگهبانی میکند خوشبخت است؛ همانگونه که شاخهای که از آن میوه میچینند، سرسبز و پربرکت است.
فریاد شوق و بازی اطفال، دلکش است / وانگه به بام لانه ی خرد محقری
شنیدن فریاد شادی و بازی کودکان در کنار لانهٔ کوچک و ناچیز، بسیار دلانگیز است.
هر چند آشیانه گلین است و من ضعیف / باور نمیکنم چو خود اکنون توانگری
هرچند آشیانهام گِلی و خودم ناتوانم، اکنون خود را توانگر و ثروتمند میدانم و نمیتوانم خلاف آن را باور کنم.
ترسم که گر روم، برد این گنجها کسی / ترسم در آشیانه فتد ناگه آذری
میترسم اگر از اینجا بروم، کسی این گنجها را ببرد؛ همچنین بیم دارم که ناگهان آتشی در آشیانه بیفتد.
از سینه ام اگر چه ز بس رنج، پوست ریخت / ناچار رنج های مرا هست کیفری
اگرچه از شدت رنج، سینهام فرسوده و پوستریخته شده است، اما بیگمان رنجهای من پاداش و نتیجهای دارد.
شیرین نشد چو زحمت مادر، وظیفه ای / فرخنده تر ندیدم ازین، هیچ دفتری
هیچ وظیفهای مانند زحمت مادری شیرین نیست و در هیچ کتاب و نوشتهای کاری فرخندهتر از آن ندیدهام.
پرواز، بعد ازین هوس مرغکان ماست / ما را به تن نماند ز سعی و عمل، پری
پس از این، پرواز آرزوی جوجههای ماست؛ اما بر اثر تلاش و کار، دیگر در بدن ما پر و توانی برای پرواز باقی نمانده است.
تفسیر کلی
در این شعر، گنجشک خرد، کبوتر را به ترک آسایش و سکون و گشودن چشم بر جهان فرا میخواند. روشنایی آفاق، طراوت چمن و گوارایی آب و میوه نماد فرصتهایی هستند که با بیرون آمدن از انزوا و ترس میتوان به آنها دست یافت. شاعر از زبان گنجشک، بیتحرکی و دلبستن به تاریکی و محدودیت را نکوهش میکند و شادابی را نتیجه تجربه و ارتباط با طبیعت میداند. پیام کلی شعر آن است که زندگی در پویایی، شناخت جهان و بهرهمندی خردمندانه از نعمتهای آن معنا مییابد.



