ای شده شیفته ی گیتی و دورانش

پروین اعتصامی – قصیده شماره 30
شیفته ی گیتی
ای شده شیفته ی گیتی و دورانش
دهر دریاست، بیندیش ز طوفانش
نفس دیویست فریبنده از او بگریز
سر به تدبیر بپیچ از خط فرمانش
حله ی دل نشود اطلس و دیبایش
پاره ی جان نشود لولو و مرجانش
نامه ی دیو تباهیست همان بهتر
که نه این نامه بخوانیم و نه عنوانش
گفتگوهاست به هر کوی ز تاراجش
داستانهاست به هر گوشه ز دستانش
مخور ای یار نه لوزینه ونه شهدش
مخر ای دوست نه کرباس ونه کتانش
نه یکی حرف متینی است در اسنادش
نه یکی سنگ درستی است به میزانش
رنگها کرده در این خم کف رنگینش
خنده ها کرده به مردم لب خندانش
خواندنی نیست نه تقویم و نه طومارش
ماندنی نیست نه بنیاد و نه بنیانش
شد سیه روزی نیکان شرف و جاهش
شد پریشانی پاکان سر و سامانش
گله ی نفس چو درنده پلنگانند
برحذر باش ازین گله و چوپانش
علم، پیوند روان تو همی جوید
تو همی پاره کنی رشته ی پیمانش
از کمال و هنر جان، تو شوی کامل
عیب و نقص تو شود پستی و نقصانش
جهل چو شب پره و علم چو خورشید است
نکند هیچ جز این نور، گریزانش
نشود ناخن و دندان طمع کوته
گر که هر لحظه نساییم به سوهانش
میزبانی نکند چرخ سیه کاسه
منشین بیهده بر سفره ی الوانش
حلقه ی صدق و صفا بر در دین میزن
تا که در باز کند بهر تو دربانش
دل اگر پرده ی شک را ندرد، هرگز
نبود راه سوی درگه ایقانش
کعبه مان عجب شد و لاشه در آن قربان
وای و صد وای برین کعبه و قربانش
گرگ ایام نفرسود بدین پیری
هیچگه کند نشد پنجه و دندانش
نیست جز خار و خسک هیچ درین گلشن
شوره زاریست که نامند گلستانش
چشم نیکی نتوان داشت از آن مردم
که بود راه سوی مسکن شیطانش
همه یغما گر و دزدند درین معبر
کیست آنکو نگرفتند گریبانش
راه دور است بسی ملک حقیقت را
کوش کز پای نیفتی به بیابانش
آنکه اندر ظلمات فرو ماند
چه نصیبی بود از چشمه ی حیوانش
دامن عمر تو ایام همی سوزد
مزن از آتش دل، دست به دامانش
ره مخوفست، بپرهیز ازین خفتن
ابر تیره است، بیندیش ز بارانش
شیر خواری که سپردند بدین دایه
شیر یک قطره نخوردست ز پستانش
شخصی از بحر سعادت گهری آورد
خفت از خستگی و داد به زاغانش
چه همی هیمه برافروزی و نان بندی
به تنوری که ندیدست کسی نانش
خرلنگ تو ز بس بار کشیدن مرد
چه بری رنج پی وصله ی پالانش
گر که آبادی این دهکده میخواهی
باید آباد کنی خانه ی دهقانش
پر این مرغ سعادت تو چنان بستی
که گرفتند و فکندند به زندانش
تن بدخواه ز تو لقمه همی خواهد
چه همی یاد دهی حکمت لقمانش
پست اندیشه بزرگی نکند هرگز
گر چه یک عمر دهی جای بزرگانش
اگرت آرزوی کعبه بود در دل
چه شکایت کنی از خار مغیلانش
گر چه دشوار بود کار و برومندی
همت و کارشناسی کند آسانش
سزد ار پر کند از دُر و گهر دامن
آنکه اندیشه نبودست ز عمانش
گهری گر نرود خود به سوی دریا
ببرد روشنی لؤلؤ رخشانش
آنکه عمری پی آسایش تن کوشید
کاش یک لحظه به دل بود غم جانش
گوی علم و هنر اینجاست، ولی بی رنج
دست هرگز نتوان برد به چوگانش
وقت فرخنده درختی است، هنر میوه
شب و روز و مه و سالند چو اغصانش
روح را زیب تن سفله نیاراید
رو بیارای به پیرایه ی عرفانش
نشود کان حقیقت ز گهر خالی
برو ای دوست گهر میطلب از کانش
بگشا قفل در باغ فضیلت را
بخور از میوه ی شیرین فراوانش
ریم وسواس به صابون حقایق شوی
نبری فایده زین گازر و اشنانش
جهل پای تو ببندد چو بیابد دست
فرصتت هست، مده فرصت جولانش
تنگ میدان شدن عقل ز سستی نیست
ما ندادیم گه تجربه میدانش
بره ها گرگ کند مکتب خودبینی
گر به تدبیر نبندیم دبستانش
نفس با هیچ جهاندیده نخواهد گفت
راز سربسته و رسم و ره پنهانش
ره اهریمن از آن شد همه پیچ و خم
تا نپرسند ز سرگشته ی حیرانش
دهر هر تله نهد، بگذر و بگذارش
چرخ هر تحفه دهد، منگر و مستانش
تیره روزیست همه روز دل افروزش
سنگریزه است همه لعل بدخشانش
آهن عمر تو شمشیر نخواهد شد
نبری تا به سوی کوره و سندانش
معبد آنجا بگشودی که زر آنجا بود
سجده کردی گه و بیگاه چو یزدانش
پاسبانی نکند بنده چو ایمان را
دیو زان بنده چه دزدد به جز ایمانش
جز تو کس نیست درین داد و ستد مغبون
دین گران بود، تو بفروختی ارزانش
گرگ آسود، نجستیم چو آثارش
درد افزود، نکردیم چو درمانش
سال ها عقل دکان داشت به کوی ما
هیچ توشی نخریدیم ز دکانش
خیره سر گر نپذیرفت ادب، بگذار
تا که تادیب کند گردش دورانش
طبع دون زان نشد آگه ز پشیمانی
که چو بد کرد، نکردیم پشیمانش
دل پریشان نبد آن روز که تنها بود
کرد جمعیت نااهل پریشانش
شیر و روباه شکاری چو به دست آرند
روبهش پوست برد، شیر خورد رانش
کشور ایمن جان خانه ی دیوان شد
کس ندانست چه آمد به سلیمانش
نفس گه بیت نمیگفت و گهی چامه
گر نمیخواند کسی دفتر و دیوانش
روح عریان و تو هم درزی و هم نساج
جامه کن زین دو هنر بر تن عریانش
لشکر عقل پی فتح تو میکوشد
چه همی کند کنی خنجر و پیکانش
خرد از دام تو بگریخته، باز آرش
هنر از نزد تو برخاسته، بنشانش
کار را کارگر نیک دهد رونق
چه کند کاهل نادان تن آسانش
همه دود است کباب حسد و نخوت
نخورد کس نه ز خام و نه ز بریانش
سود دلال وجود تو خسارت شد
تاجر وقت بگیرد ز تو تاوانش
گنج هستی بستانند ز ما، پروین
ما نبودیم، قضا بود نگهبانش
معنی بیتهای نخستین
ای شده شیفته ی گیتی و دورانش / دهر دریاست، بیندیش ز طوفانش
ای کسی که شیفته دنیا و روزگار شدهای، بدان که دنیا مانند دریایی است؛ پس درباره طوفانها و خطرهای آن بیندیش.
نفس دیویست فریبنده از او بگریز / سر به تدبیر بپیچ از خط فرمانش
نفس، دیوی فریبکار است؛ از آن دوری کن و با تدبیر از فرمانبرداری آن سرپیچی نما.
حله ی دل نشود اطلس و دیبایش / پاره ی جان نشود لولو و مرجانش
پارچههای گرانبهای دنیا نمیتوانند دل را بیارایند و مروارید و مرجان نیز جای پارهای از جان را نمیگیرند.
نامه ی دیو تباهیست همان بهتر / که نه این نامه بخوانیم و نه عنوانش
دنیا نامهای از سوی دیو تباهی است؛ پس بهتر است نه آن را بخوانیم و نه حتی نام و عنوانش را بر زبان آوریم.
گفتگوهاست به هر کوی ز تاراجش / داستانهاست به هر گوشه ز دستانش
در هر کوی و برزن از غارتگری دنیا سخنهاست و در هر گوشه داستانهایی از فریب و نیرنگ آن گفته میشود.
مخور ای یار نه لوزینه ونه شهدش / مخر ای دوست نه کرباس ونه کتانش
ای دوست، شیرینیها و لذتهای دنیا را نخور و فریب آنها را نپذیر؛ همچنین کالاهای ظاهری و بیارزش آن را خریداری نکن.
نه یکی حرف متینی است در اسنادش / نه یکی سنگ درستی است به میزانش
در نوشتهها و اسناد دنیا یک سخن استوار و قابل اعتماد وجود ندارد و در ترازوی آن نیز سنگی درست و عادلانه نیست.
رنگها کرده در این خم کف رنگینش / خنده ها کرده به مردم لب خندانش
دنیا با ظاهر رنگارنگ خود مردم را میفریبد و با لبخندهای ساختگی آنان را گرفتار میکند.
خواندنی نیست نه تقویم و نه طومارش / ماندنی نیست نه بنیاد و نه بنیانش
نه تقویم و نوشتههای دنیا ارزش خواندن دارد و نه بنیاد و اساس آن پایدار و ماندگار است.
شد سیه روزی نیکان شرف و جاهش / شد پریشانی پاکان سر و سامانش
در روزگار دنیا، شرافت و مقام نیکان به سیهروزی تبدیل شده و سامان زندگی پاکان به پریشانی بدل گشته است.
گله ی نفس چو درنده پلنگانند / برحذر باش ازین گله و چوپانش
خواستههای نفس مانند پلنگانی درندهاند؛ از این گله و چوپان آن، یعنی نیروی فریبنده نفس، برحذر باش.
علم، پیوند روان تو همی جوید / تو همی پاره کنی رشته ی پیمانش
دانش میکوشد با روح تو پیوند برقرار کند، اما تو پیوسته رشته پیمان خود را با علم پاره میکنی.
از کمال و هنر جان، تو شوی کامل / عیب و نقص تو شود پستی و نقصانش
اگر جانت به کمال و هنر آراسته شود، خودت کامل میگردی و عیبها و کاستیهایت از میان میرود.
جهل چو شب پره و علم چو خورشید است / نکند هیچ جز این نور، گریزانش
جهل مانند شبپره و علم مانند خورشید است؛ جهل از هیچ چیز جز نور دانش نمیگریزد.
نشود ناخن و دندان طمع کوته / گر که هر لحظه نساییم به سوهانش
چنگال و دندان طمع کوتاه نمیشود، مگر آنکه پیوسته آن را با سوهان خویشتنداری بتراشیم.
میزبانی نکند چرخ سیه کاسه / منشین بیهده بر سفره ی الوانش
روزگار تیرهدل مهماننواز نیست؛ پس بیهوده بر سفره رنگارنگ دنیا منشین و به نعمتهای آن دل نبند.
حلقه ی صدق و صفا بر در دین میزن / تا که در باز کند بهر تو دربانش
با صداقت و پاکی به درگاه دین برو تا دربان آن در را به رویت بگشاید.
دل اگر پرده ی شک را ندرد، هرگز / نبود راه سوی درگه ایقانش
اگر دل پرده شک و تردید را ندرد، هرگز راهی به سوی درگاه یقین و ایمان پیدا نخواهد کرد.
کعبه مان عجب شد و لاشه در آن قربان / وای و صد وای برین کعبه و قربانش
کعبه ما شگفتانگیز شده است؛ زیرا در آن به جای قربانی ارزشمند، لاشه قربانی میشود. وای بر چنین کعبهای و چنین قربانیای.
گرگ ایام نفرسود بدین پیری / هیچگه کند نشد پنجه و دندانش
گرگ روزگار با وجود پیر شدن فرسوده نشده و پنجه و دندانش هیچگاه کند نگردیده است.
نیست جز خار و خسک هیچ درین گلشن / شوره زاریست که نامند گلستانش
در این باغ جز خار و خاشاک چیزی وجود ندارد؛ اینجا در حقیقت شورهزاری است که آن را گلستان نامیدهاند.
چشم نیکی نتوان داشت از آن مردم / که بود راه سوی مسکن شیطانش
از مردمی که راهشان به خانه شیطان میرسد، نمیتوان انتظار نیکی و خیر داشت.
همه یغما گر و دزدند درین معبر / کیست آنکو نگرفتند گریبانش
در این گذرگاه همه غارتگر و دزدند؛ چه کسی است که آنان گریبانش را نگرفته باشند؟
راه دور است بسی ملک حقیقت را / کوش کز پای نیفتی به بیابانش
راه رسیدن به سرزمین حقیقت بسیار دور است؛ بکوش تا در بیابان این راه از پا نیفتی.
معنی بیتهای میانی
آنکه اندر ظلمات فرو ماند / چه نصیبی بود از چشمه ی حیوانش
کسی که در تاریکی و گمراهی بماند، چگونه میتواند از چشمهی زندگی و رستگاری بهرهای ببرد؟
دامن عمر تو ایام همی سوزد / مزن از آتش دل، دست به دامانش
روزگار، دامان عمرت را میسوزاند؛ پس از روی اندوه و بیتابی به آن چنگ نینداز.
ره مخوفست، بپرهیز ازین خفتن / ابر تیره است، بیندیش ز بارانش
راه خطرناک است، پس از این غفلت و خواب بپرهیز؛ ابر تیره در آسمان است و باید به باران و پیامد آن بیندیشی.
شیر خواری که سپردند بدین دایه / شیر یک قطره نخوردست ز پستانش
کودکی که او را به این پرستار سپردهاند، حتی یک قطره شیر از پستان او نخورده است.
شخصی از بحر سعادت گهری آورد / خفت از خستگی و داد به زاغانش
کسی از دریای سعادت گوهری به دست آورد، اما از خستگی غفلت کرد و آن را به زاغان بخشید.
چه همی هیمه برافروزی و نان بندی / به تنوری که ندیدست کسی نانش
چرا در تنوری که هیچکس نان پختن در آن ندیده است، هیزم میافروزی و خمیر آماده میکنی؟
خرلنگ تو ز بس بار کشیدن مرد / چه بری رنج پی وصله ی پالانش
الاغ لنگ تو از بس بار کشیده، از پا افتاده است؛ چرا برای وصله کردن پالانش رنج میبری؟
گر که آبادی این دهکده میخواهی / باید آباد کنی خانه ی دهقانش
اگر آبادانی این روستا را میخواهی، باید خانه و زندگی دهقان آن را آباد کنی.
پر این مرغ سعادت تو چنان بستی / که گرفتند و فکندند به زندانش
بال و پر این پرندهی سعادت را چنان بستی که آن را گرفتند و به زندان افکندند.
تن بدخواه ز تو لقمه همی خواهد / چه همی یاد دهی حکمت لقمانش
بدخواه تو در پی بهره بردن از توست؛ پس چرا حکمت لقمان را به او میآموزی؟
پست اندیشه بزرگی نکند هرگز / گر چه یک عمر دهی جای بزرگانش
کسی که اندیشهای پست دارد، هرگز بزرگ نمیشود؛ هرچند تمام عمر او را در جایگاه بزرگان بنشانی.
اگرت آرزوی کعبه بود در دل / چه شکایت کنی از خار مغیلانش
اگر در دل آرزوی رسیدن به کعبه داری، چرا از خارهای راه آن شکایت میکنی؟
گر چه دشوار بود کار و برومندی / همت و کارشناسی کند آسانش
هرچند کار و پیشرفت دشوار باشد، اراده و مهارت آن را آسان میکند.
سزد ار پر کند از دُر و گهر دامن / آنکه اندیشه نبودست ز عمانش
شایسته است کسی که از دریای عمان بیخبر و بیاندیشه نیست، دامان خود را از مروارید و گوهر پر کند.
گهری گر نرود خود به سوی دریا / ببرد روشنی لؤلؤ رخشانش
اگر گوهری خود به سوی دریا نرود، درخشش مروارید تابناک آن را به سوی دریا خواهد برد.
آنکه عمری پی آسایش تن کوشید / کاش یک لحظه به دل بود غم جانش
کسی که تمام عمر برای آسایش جسم تلاش کرد، ای کاش حتی یک لحظه نیز اندیشهی جان و معنویت خود را داشت.
گوی علم و هنر اینجاست، ولی بی رنج / دست هرگز نتوان برد به چوگانش
میدان علم و هنر در همین دنیاست، اما بدون رنج و کوشش هرگز نمیتوان گوی آن را با چوگان ربود.
وقت فرخنده درختی است، هنر میوه / شب و روز و مه و سالند چو اغصانش
زمان نیکبختی مانند درختی است که هنر میوهی آن است و شب و روز و ماه و سال، شاخههای آن هستند.
روح را زیب تن سفله نیاراید / رو بیارای به پیرایه ی عرفانش
زیور جسم پست، روح را نمیآراید؛ پس روح خود را با زیور معرفت و عرفان بیارا.
نشود کان حقیقت ز گهر خالی / برو ای دوست گهر میطلب از کانش
معدن حقیقت هرگز از گوهر خالی نمیشود؛ ای دوست، برو و گوهر معرفت را از آن معدن بجوی.
بگشا قفل در باغ فضیلت را / بخور از میوه ی شیرین فراوانش
قفل درِ باغ فضیلت را بگشا و از میوههای شیرین و فراوان آن بهره ببر.
ریم وسواس به صابون حقایق شوی / نبری فایده زین گازر و اشنانش
چرک وسوسه را با صابون حقیقت بشوی؛ از این شستوشوگر و گیاه شستوشوگر بیحاصل بهرهای نمیبری.
جهل پای تو ببندد چو بیابد دست / فرصتت هست، مده فرصت جولانش
هرگاه جهل بر تو چیره شود، پاهایت را میبندد؛ اکنون فرصت داری، پس به جهل فرصت جولان نده.
تنگ میدان شدن عقل ز سستی نیست / ما ندادیم گه تجربه میدانش
تنگ شدن میدان عقل از ناتوانی آن نیست؛ ما خود هنگام تجربه، فرصت و میدان به آن ندادهایم.
بره ها گرگ کند مکتب خودبینی / گر به تدبیر نبندیم دبستانش
مکتب خودبینی، برهها را به گرگ تبدیل میکند، اگر با تدبیر درِ مدرسهی آن را نبندیم.
نفس با هیچ جهاندیده نخواهد گفت / راز سربسته و رسم و ره پنهانش
نفس با هیچ انسان باتجربهای راز پوشیده و راه و رسم پنهان خود را آشکار نخواهد کرد.
معنی بیتهای پایانی
ره اهریمن از آن شد همه پیچ و خم / تا نپرسند ز سرگشته ی حیرانش
راه اهریمن پرپیچوخم شده است تا کسی از آن سرگشته و حیران نپرسد و حقیقت حالش را جویا نشود.
دهر هر تله نهد، بگذر و بگذارش / چرخ هر تحفه دهد، منگر و مستانش
از دامهایی که روزگار میگسترد بگذر و به آنها اعتنا نکن؛ و به بخششهای چرخ روزگار دل مبند و مغرور مشو.
تیره روزیست همه روز دل افروزش / سنگریزه است همه لعل بدخشانش
تمام روزهای درخشان دنیا در حقیقت تیره و بیارزش است و گوهرهای آن مانند سنگریزهای بیش نیستند.
آهن عمر تو شمشیر نخواهد شد / نبری تا به سوی کوره و سندانش
عمر تو تا زمانی که به کوره و سندان نرود، به شمشیر سودمندی تبدیل نمیشود؛ یعنی تواناییها بدون رنج و تلاش به کمال نمیرسند.
معبد آنجا بگشودی که زر آنجا بود / سجده کردی گه و بیگاه چو یزدانش
هرجا زر و ثروت بود، آنجا را معبد خود کردی و گاهوبیگاه در برابر آن مانند خدا به سجده افتادی.
پاسبانی نکند بنده چو ایمان را / دیو زان بنده چه دزدد به جز ایمانش
اگر بنده از ایمان خود نگهبانی نکند، شیطان از او چیزی جز ایمانش نمیتواند بدزدد.
جز تو کس نیست درین داد و ستد مغبون / دین گران بود، تو بفروختی ارزانش
در این معامله زیاندیدهای جز تو نیست؛ دین و ایمان ارزشمند بود، اما تو آن را ارزان فروختی.
گرگ آسود، نجستیم چو آثارش / درد افزود، نکردیم چو درمانش
وقتی گرگ آسوده بود، ما نشانههای حضورش را جستوجو نکردیم؛ و هنگامی که درد افزایش یافت، برای درمان آن کاری نکردیم.
سال ها عقل دکان داشت به کوی ما / هیچ توشی نخریدیم ز دکانش
سالها عقل در کوی ما دکانی داشت، اما ما هیچ توشه و بهرهای از آن نخریدیم.
خیره سر گر نپذیرفت ادب، بگذار / تا که تادیب کند گردش دورانش
اگر انسان لجوج ادب نمیپذیرد، او را به حال خود بگذار تا گردش روزگار او را تربیت و تنبیه کند.
طبع دون زان نشد آگه ز پشیمانی / که چو بد کرد، نکردیم پشیمانش
سرشت فرومایه از پشیمانی آگاه نشد، زیرا هنگامی که بدی کرد، ما او را از کارش پشیمان نکردیم.
دل پریشان نبد آن روز که تنها بود / کرد جمعیت نااهل پریشانش
دل در روزگاری که تنها بود پریشان نبود؛ این گردهمایی و معاشرت با مردم نااهل بود که آن را پریشان کرد.
شیر و روباه شکاری چو به دست آرند / روبهش پوست برد، شیر خورد رانش
وقتی شیر و روباه شکاری به دست میآورند، روباه پوست آن را میبرد و شیر رانش را میخورد؛ یعنی هرکس به اندازه توان و جایگاه خود بهره میبرد.
کشور ایمن جان خانه ی دیوان شد / کس ندانست چه آمد به سلیمانش
کشور امن و آرام، به خانه دیوان تبدیل شد و هیچکس نفهمید بر سلیمانِ آن چه آمد.
نفس گه بیت نمیگفت و گهی چامه / گر نمیخواند کسی دفتر و دیوانش
نفس گاهی شعر کوتاه و گاهی قصیده میسرود؛ اما اگر کسی دفتر و دیوان آن را نخواند، این سرودهها بیثمر میماند.
روح عریان و تو هم درزی و هم نساج / جامه کن زین دو هنر بر تن عریانش
روح برهنه است و تو هم خیاطی و هم بافنده؛ پس با این دو هنر بر تن روح جامهای بپوشان.
لشکر عقل پی فتح تو میکوشد / چه همی کند کنی خنجر و پیکانش
سپاه عقل برای پیروزی بر تو تلاش میکند؛ اما اگر خنجر و تیرهای آن را بشکنی، چه کاری از آن ساخته است؟
خرد از دام تو بگریخته، باز آرش / هنر از نزد تو برخاسته، بنشانش
خرد از دام تو گریخته است؛ آن را بازگردان، و هنری را که از نزد تو رخت بربسته، دوباره در جای خود بنشان.
کار را کارگر نیک دهد رونق / چه کند کاهل نادان تن آسانش
کار را کارگر شایسته رونق میدهد؛ انسان نادان و تنآسای کاهل چه کاری از پیش میتواند ببرد؟
همه دود است کباب حسد و نخوت / نخورد کس نه ز خام و نه ز بریانش
کباب حسد و غرور سراسر دود و بیحاصل است؛ هیچکس نه از خام آن سودی میبرد و نه از پخته و بریانش.
سود دلال وجود تو خسارت شد / تاجر وقت بگیرد ز تو تاوانش
سودی که واسطه وجود تو باید به بار میآورد، به زیان تبدیل شد؛ بنابراین بازرگان زمانه تاوان آن را از تو خواهد گرفت.
گنج هستی بستانند ز ما، پروین / ما نبودیم، قضا بود نگهبانش
ای پروین، گنج هستی را از ما خواهند گرفت؛ زیرا نگهبان آن ما نبودیم، بلکه تقدیر نگهبانش بود.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، هشدار درباره فریبندگی و ناپایداری دنیا و دلباختگی به زرقوبرق آن است. شاعر جهان را همچون دریایی طوفانی و نفسِ آن را دیوی فریبنده میداند و انسان را به دوری از وسوسههای دنیا، تدبیر و خویشتنداری دعوت میکند؛ زیرا ثروت، زیور و تجملات هرگز نمیتوانند آرامش و ارزش حقیقی جان و دل را فراهم کنند و دنیا در نهایت نامهای از تباهی است که بهتر است انسان شیفته و وابسته آن نشود.



