گفت با خاک، صبحگاهی باد

پروین اعتصامی – قصیده شماره 18
هر چه باداباد
گفت با خاک، صبحگاهی باد
چون تو، کس تیره روزگار مباد
تو، پریشان ما و ما ایمن
تو، گرفتار ما و ما آزاد
همگی کودکان مهد منند
تیر و اسفند و بهمن و مرداد
گه روم، آسیا بگردانم
گه به خرمن وزم، زمان حصاد
پیک فرخنده ای چو من سوی خلق
کوتوال سپهر نفرستاد
برگها را ز چهره شویم گرد
غنچه ها را شکفته دارم و شاد
من فرستم به باغ، در نوروز
مژده ی شادی و نوید مراد
گاه باشد که بیخ و بن بکنم
از چنار و صنوبر و شمشاد
شد ز نیروی من غبار و برفت
خاک جمشید و استخوان قباد
گه به باغم، گهی به دامن راغ
گاه در بلخ و گاه در بغداد
تو بدینگونه بدسرشت و زبون
من چنین سرفراز و نیک نهاد
گفت: افتادگی است خصلت من
اوفتادم، زمانه ام تا زاد
اندر آنجا که تیرزن گیتی است
ای خوش آن کس که تا رسید افتاد
همه، سیاح وادی عدمیم
منعم و بینوا و سفله و راد
سیل سخت است و پرتگاه مخوف
پایه، سست است و خانه بی بنیاد
هر چه شاگردی زمانه کنی
نشوی آخر، ای حکیم استاد
رهروی را که دیو راهنماست
اندر انبان، چه توشه ماند و زاد
چند دل خوش کنی به هفته و ماه
چند گویی ز آذر و خرداد
که، درین بحر فتنه غرق نگشت
که، درین چاه ژرف پا ننهاد
این معما، به فکر گفته نشد
قفل این راز را، کسی نگشاد
من و تو بنده ایم و خواجه یکی است
تو و ما را هر آنچه داد، او داد
هر چه معمار معرفت کوشید
نشد آباد، این خراب آباد
چون سپید و سیه، تبه شدنی است
چه تفاوت میان اصل و نژاد
چه توان خواست از مکاید دهر
چه توان کرد، هر چه باداباد
پتک ایام، نزم سازدمان
من اگر آهنم، تو گر پولاد
نزد گرگ اجل، چه بره، چه گرگ
پیش حکم قضا، چه خاک و چه باد
معنی بیتهای شعر
گفت با خاک، صبحگاهی باد / چون تو، کس تیره روزگار مباد
باد صبحگاهی به خاک گفت: هیچکس مانند تو گرفتار و تیرهروزگار نباشد.
تو، پریشان ما و ما ایمن / تو، گرفتار ما و ما آزاد
تو آشفته و پریشانی، اما ما آسودهایم؛ تو گرفتار و دربند هستی و ما آزادیم.
همگی کودکان مهد منند / تیر و اسفند و بهمن و مرداد
همهٔ ماهها و فصلها، از تیر و اسفند و بهمن گرفته تا مرداد، زیر فرمان مناند.
گه روم، آسیا بگردانم / گه به خرمن وزم، زمان حصاد
گاهی به سوی آسیاب میروم و آن را میگردانم و گاهی هنگام درو بر خرمن میوزم.
پیک فرخنده ای چو من سوی خلق / کوتوال سپهر نفرستاد
نگهبان آسمان هیچ پیامآور مبارک و فرخندهای مانند من برای مردم نفرستاده است.
برگها را ز چهره شویم گرد / غنچه ها را شکفته دارم و شاد
غبار را از روی برگها میشویم و غنچهها را شکفته و شاداب نگه میدارم.
من فرستم به باغ، در نوروز / مژده ی شادی و نوید مراد
من در نوروز، مژدهٔ شادی و خبر برآورده شدن آرزوها را به باغ میرسانم.
گاه باشد که بیخ و بن بکنم / از چنار و صنوبر و شمشاد
اما گاهی چنان سخت میوزم که درختان چنار و صنوبر و شمشاد را از ریشه برمیکنم.
شد ز نیروی من غبار و برفت / خاک جمشید و استخوان قباد
از نیروی من خاک جمشید و استخوان قباد پراکنده و نابود شده است.
گه به باغم، گهی به دامن راغ / گاه در بلخ و گاه در بغداد
گاهی در باغم، گاهی در دشت و دامنهٔ کوهستان، و زمانی در بلخ و زمانی در بغداد هستم.
تو بدینگونه بدسرشت و زبون / من چنین سرفراز و نیک نهاد
تو اینگونه پست و بدسرشتی، اما من سربلند و نیکسرشت هستم.
گفت: افتادگی است خصلت من / اوفتادم، زمانه ام تا زاد
خاک پاسخ داد: فروتنی خصلت من است؛ از همان هنگام که جهان پدید آمد، من افتاده و فروتن بودهام.
اندر آنجا که تیرزن گیتی است / ای خوش آن کس که تا رسید افتاد
در جهانی که روزگار همچون تیراندازی است، خوشا به حال کسی که به محض رسیدن، فروتن و افتاده باشد.
همه، سیاح وادی عدمیم / منعم و بینوا و سفله و راد
همهٔ ما مسافران سرزمین نیستی هستیم؛ چه توانگر باشیم و چه فقیر، فرومایه یا بزرگوار.
سیل سخت است و پرتگاه مخوف / پایه، سست است و خانه بی بنیاد
سیلاب زندگی نیرومند و پرتگاه آن هراسانگیز است؛ پایهها سست و خانهٔ دنیا بیبنیاد است.
هر چه شاگردی زمانه کنی / نشوی آخر، ای حکیم استاد
ای حکیم و استاد، هرقدر از روزگار درس بیاموزی، سرانجام از آزمونهای آن بینیاز و استاد کامل نخواهی شد.
رهروی را که دیو راهنماست / اندر انبان، چه توشه ماند و زاد
برای مسافری که راهنمایش دیو و گمراهی است، چه توشه و ذخیرهای در کولهبار باقی میماند؟
چند دل خوش کنی به هفته و ماه / چند گویی ز آذر و خرداد
تا چه اندازه میتوانی به گذشت هفتهها و ماهها دلخوش باشی و از ماههای سال سخن بگویی؟
که، درین بحر فتنه غرق نگشت / که، درین چاه ژرف پا ننهاد
چه کسی است که در این دریای فتنه غرق نشده یا در این چاه عمیق قدم نگذاشته باشد؟
این معما، به فکر گفته نشد / قفل این راز را، کسی نگشاد
این معما با اندیشه حل نشده و هیچکس قفل این راز را نگشوده است.
من و تو بنده ایم و خواجه یکی است / تو و ما را هر آنچه داد، او داد
من و تو هر دو بندگانیم و سرورمان یکی است؛ هرچه به تو و ما داده، او بخشیده است.
هر چه معمار معرفت کوشید / نشد آباد، این خراب آباد
هر اندازه معمار دانش و معرفت تلاش کرد، این جهان ویران آباد نشد.
چون سپید و سیه، تبه شدنی است / چه تفاوت میان اصل و نژاد
چون همه، چه سفید و چه سیاه، نابودشدنی هستند، میان اصل و نژاد چه تفاوتی وجود دارد؟
چه توان خواست از مکاید دهر / چه توان کرد، هر چه باداباد
از فریبها و نیرنگهای روزگار چه میتوان خواست و در برابر آن چه میتوان کرد؟ هرچه پیش آید، پذیرفتنی است.
پتک ایام، نزم سازدمان / من اگر آهنم، تو گر پولاد
چکش روزگار ما را نرم و فرسوده میکند؛ چه من آهن باشم و چه تو پولاد.
نزد گرگ اجل، چه بره، چه گرگ / پیش حکم قضا، چه خاک و چه باد
در برابر گرگ مرگ، بره و گرگ تفاوتی ندارند؛ در برابر حکم سرنوشت نیز خاک و باد یکساناند.
تفسیر کلی
در این شعر، باد با لحنی خودستایانه با خاک سخن میگوید و خود را آزاد، پویا و فرمانروا میداند، در حالی که خاک را تیرهروز و گرفتار میشمارد. باد، دگرگونی و حرکت را نماد قدرت خویش میپندارد و از نقش خود در گردش فصلها، چرخاندن آسیاب و پراکندن خرمن سخن میگوید. با این حال، پشت این گفتوگو نوعی طنز اجتماعی و انتقاد از غرور و خودبینی نهفته است؛ زیرا هر موجودی اثر و جایگاه خاص خود را دارد. عنوان «هر چه باداباد» نیز بر ناپایداری جهان و بیاعتباری ادعاهای قدرت تأکید میکند.



