آنکس که چو سیمرغ بی نشانست

پروین اعتصامی – قصیده شماره 12
چو سیمرغ
آنکس که چو سیمرغ بی نشانست
از رهزن ایام در امانست
ایمن نشد از دزد جز سبکبار
بر دوش تو این بار بس گرانست
اسبی که تو را میبرد به یک عمر
بنگر که به دست که اش عنانست
مردم کشی دهر، بی سلاح است
غارتگری چرخ، ناگهانست
خودکامی افلاک آشکار است
از دیده ی ما خفتگان نهانست
افسانه ی گیتی نگفته پیداست
افسونگریش روشن و عیانست
هر غار و شکافی به دامن کوه
با عبرت اگر بنگری دهانست
بازیچه ی این پرده، سحربازیست
بی باکی این دست، داستانست
دی جغد به ویرانه ای بخندید
کاین قصر ز شاهان باستانست
تو از پی گوری دوان چو بهرام
آگه نه که گور از پیت دوانست
شمشیر جهان کند مینماند
تا مستی و خواب تواش فسانست
بس قافله گم گشته است از آن روز
کاین گمشده، سالار کاروانست
بس آدمیان پای بند دیوند
بسیار سر اینجا بر آستانست
از پای درافتد به نیمه ی راه
آن رفته که بی توشه و توانست
زین تیره تن، امید روشنی نیست
جانست چراغ وجود، جانست
شادابی شاخ و شکوفه در باغ
هنگام گل از سعی باغبانست
دل را ز چه رو شوره زار کردی
خارش بکن ای دوست، بوستانست
خون خورده و رخسار کرده رنگین
این لعل که اندر حصار کانست
آری، سمن و لاله روید از خاک
تا ابر بهاری گهر فشانست
در کیسه ی خود بین که تا چه داری
گیرم که فلان گنج از فلانست
ز اسرار حقیقت مپرس کاین راز
بالاتر از اندیشه و گمانست
این چشمه ی کوچک به چشم فکرت
بحریست که بی کنه و بی کرانست
اینجا نرسد کشتئی به ساحل
گر زانکه هزارانش بادبانست
بر پر که نگردد بلند پرواز
مرغی که درین پست خاکدانست
گرگ فلک آهوی وقت را خورد
در مطبخ ما مشتی استخوانست
اندیشه کن از باز، ای کبوتر
هر چند تو را عرصه آسمانست
جز گرد نکویی مگرد هرگز
نیکی است که پاینده در جهانست
گر عمر گذاری به نیکنامی
آنگاه تو را عمر جاودانست
در ملک سلیمان چرا شب و روز
دیوت به سر سفره میهمانست
پیوند کسی جوی کاشنایی است
اندوه کسی خور که مهربانست
مگذار که میرد ز ناشتایی
جان را هنر و علم همچو نانست
فضل است چراغی که دلفروزست
علم است بهاری که بی خزانست
چوگان زن، تا به دستت افتد
این گوی سعادت که در میانست
چون چیره بدین چار دیو گردد
آنکس که چنین بیدل و جبانست
گر پنبه شوی، آتشت زمین است
ور مرغ شوی، روبهت زمانست
بس تیرزنان را نشانه کردست
این تیر که در چله ی کمانست
در لقمه ی هر کس نهفته سنگی
بر خوان قضا آنکه میزبانست
یکرنگی ناپایدار گردون
کم عمرتر از صرصر و دخانست
فرصت چو یکی قلعه ایست ستوار
عقل تو بر این قلعه مرزبانست
کالا مخر از اهرمن ازیراک
هر چند که ارزان بود گرانست
آن زنده که دانست و زندگی کرد
در پیش خردمند، زنده آنست
آن کو بره راست میزند گام
هر جا که برد رخت، کامرانست
بازیچه ی طفلان خانه گردد
آن مرغ که بی پر چو ماکیانست
آلوده کنی خاطر و ندانی
کالایش دل، پستی روانست
هیزم کش دیوان شدن زبونیست
روزی خور دونان شدن هوانست
ننگ است به خواری طفیل بودن
مانند مگس هر کجا که خوانست
این سیل که با کوه می ستیزد
بیخ افکن بسیار خانمانست
بندیش ز دیوی که آدمی روست
بگریز ز نقشی که دلستانست
در نیمه ی شب، ناله ی شباویز
کی چون نفس مرغ صبح خوانست
از منقبت و علم، نیم ارزن
ارزنده تر از گنج شایگانست
کردار تو را سعی رهنمونست
گفتار تو را عقل ترجمانست
عطار سپهرت زریر بفروخت
بگرفتی و گفتی که زعفرانست
در قیمت جان از تو کار خواهند
این گنج مپندار رایگانست
اطلس نتوان کرد ریسمان را
این پنبه که رشتی تو، ریسمانست
ز اندام خود این تیرگی فروشوی
در جوی تو این آب تا روانست
پژمان نشود ز آفتاب هرگز
تا بر سر این غنچه سایبانست
برزیگری آموختی و کشتی
این دانه زمانی که مهرگانست
مسپار به تن کارهای جان را
این بی هنر از دور پهلوانست
یاری نکند با تو خسرو عقل
تا جهل به ملک تو حکمرانست
مزروع تو، گر تلخ یا که شیرین
هنگام درو، حاصلت همانست
هر نکته که دانی بگوی، پروین
تا نیروی گفتار در زبانست
معنی بیتهای نخستین
آنکس که چو سیمرغ بی نشانست / از رهزن ایام در امانست
آنکس که مانند سیمرغ از تعلقات و نشانههای دنیوی بینیاز و بینشان باشد، از آسیبهای روزگار در امان میماند.
ایمن نشد از دزد جز سبکبار / بر دوش تو این بار بس گرانست
از دست دزد و راهزن، تنها کسی در امان است که بار سنگینی با خود نداشته باشد؛ اما تو بار گران وابستگیها را بر دوش داری.
اسبی که تو را میبرد به یک عمر / بنگر که به دست که اش عنانست
بنگر مرکبی که تو را در سراسر عمر پیش میبرد، در اختیار و فرمان چه کسی است.
مردم کشی دهر، بی سلاح است / غارتگری چرخ، ناگهانست
روزگار بدون سلاح جان مردم را میگیرد و گردش چرخ فلک ناگهان دارایی و زندگی انسان را غارت میکند.
خودکامی افلاک آشکار است / از دیده ی ما خفتگان نهانست
خودسری و بیپروایی آسمان آشکار است، اما ما که در خواب غفلتیم آن را نمیبینیم.
افسانه ی گیتی نگفته پیداست / افسونگریش روشن و عیانست
داستان شگفت جهان بدون آنکه کسی بازگو کند آشکار است و نیرنگ و افسونگری آن کاملاً نمایان است.
هر غار و شکافی به دامن کوه / با عبرت اگر بنگری دهانست
اگر با دیده عبرت نگاه کنی، هر غار و شکاف کوه مانند دهانی است که پندی خاموش برای انسان دارد.
بازیچه ی این پرده، سحربازیست / بی باکی این دست، داستانست
بازی زندگی در این پرده جهان چیزی جز افسون و نمایش نیست و گستاخی و بیباکی دست تقدیر زبانزد است.
دی جغد به ویرانه ای بخندید / کاین قصر ز شاهان باستانست
دیروز جغدی بر ویرانهای خندید و گفت: اینجا زمانی کاخ شاهان گذشته بوده است.
تو از پی گوری دوان چو بهرام / آگه نه که گور از پیت دوانست
تو مانند بهرام برای شکار گورخر میدوی، اما آگاه نیستی که خود مرگ نیز در پی تو میدود.
شمشیر جهان کند مینماند / تا مستی و خواب تواش فسانست
شمشیر روزگار هرگز کند و بیاثر نمیماند، در حالی که مستی و خواب غفلت تو همچنان ادامه دارد.
بس قافله گم گشته است از آن روز / کاین گمشده، سالار کاروانست
از روزی که این انسان گمراه، راهبر کاروان شده است، کاروانهای بسیاری راه خود را گم کردهاند.
بس آدمیان پای بند دیوند / بسیار سر اینجا بر آستانست
انسانهای بسیاری در بند دیو نفس و خواهشهای شیطانیاند و سرهای فراوانی در برابر این قدرتها به خواری فرود آمده است.
از پای درافتد به نیمه ی راه / آن رفته که بی توشه و توانست
کسی که بدون توشه و توان راه میافتد، پیش از رسیدن به مقصد در نیمه راه از پا درمیآید.
زین تیره تن، امید روشنی نیست / جانست چراغ وجود، جانست
از این بدن خاکی و تیره امید روشنایی چندانی نیست؛ چراغ هستی انسان، جان اوست.
شادابی شاخ و شکوفه در باغ / هنگام گل از سعی باغبانست
تازگی و شکوفایی شاخهها و گلهای باغ در فصل گل، نتیجه کوشش باغبان است.
دل را ز چه رو شوره زار کردی / خارش بکن ای دوست، بوستانست
چرا دل خود را به زمینی شور و بیحاصل تبدیل کردهای؟ خارهای آن را بکن، زیرا دل تو میتواند باغی آباد باشد.
خون خورده و رخسار کرده رنگین / این لعل که اندر حصار کانست
این گوهر سرخ که در حصار معدن است، گویی خون خورده و از آن رنگ و سرخی گرفته است.
آری، سمن و لاله روید از خاک / تا ابر بهاری گهر فشانست
آری، هنگامی که ابر بهاری بارانهای گرانبها فرو میریزد، از خاک گلهای یاسمن و لاله میروید.
در کیسه ی خود بین که تا چه داری / گیرم که فلان گنج از فلانست
به دارایی خود نگاه کن و ببین چه داری؛ حتی اگر فرض کنیم گنجی متعلق به دیگری باشد، برای تو سودی ندارد.
ز اسرار حقیقت مپرس کاین راز / بالاتر از اندیشه و گمانست
از رازهای حقیقت پرسوجو نکن، زیرا این رازها فراتر از توان اندیشه و گمان انساناند.
این چشمه ی کوچک به چشم فکرت / بحریست که بی کنه و بی کرانست
این چشمه کوچک، اگر با چشم اندیشه به آن بنگری، دریایی ژرف و بیکران است.
اینجا نرسد کشتئی به ساحل / گر زانکه هزارانش بادبانست
در این دریای بیکران، هیچ کشتیای به ساحل نمیرسد، حتی اگر هزاران بادبان داشته باشد.
بر پر که نگردد بلند پرواز / مرغی که درین پست خاکدانست
پرندهای که در این جهان پست و خاکی گرفتار است، با هر اندازه بالوپر نمیتواند به پروازی بلند دست یابد.
گرگ فلک آهوی وقت را خورد / در مطبخ ما مشتی استخوانست
گرگ آسمان و روزگار، آهوی زمانه را دریده و از آن برای ما جز مشتی استخوان باقی نمانده است.
اندیشه کن از باز، ای کبوتر / هر چند تو را عرصه آسمانست
ای کبوتر، از باز پروا داشته باش؛ هرچند آسمان برای پرواز تو گسترده است، دشمن نیز در کمین توست.
جز گرد نکویی مگرد هرگز / نیکی است که پاینده در جهانست
هرگز جز در راه نیکی حرکت نکن، زیرا آنچه در جهان پایدار و ماندگار میماند، نیکوکاری است.
گر عمر گذاری به نیکنامی
اگر عمر خود را با نیکنامی و خوشنامی سپری کنی.
«»
معنی بیتهای میانی
آنگاه عمر تو جاودان خواهد بود.
در ملک سلیمان چرا شب و روز / دیوت به سر سفره میهمانست
چرا در قلمرو و زندگی تو، دیو باید شب و روز بر سر سفرهات مهمان باشد؟
پیوند کسی جوی کاشنایی است / اندوه کسی خور که مهربانست
با کسی پیوند و دوستی برقرار کن که آشنا و همدل باشد، و برای کسی اندوهگین شو که مهربان است.
مگذار که میرد ز ناشتایی / جان را هنر و علم همچو نانست
مگذار جانت از گرسنگی معنوی بمیرد؛ زیرا هنر و دانش برای جان مانند نان برای بدن ضروریاند.
فضل است چراغی که دلفروزست / علم است بهاری که بی خزانست
دانش و فضیلت چراغی روشنکننده و بهاری همیشگی و بیخزاناند.
چوگان زن، تا به دستت افتد / این گوی سعادت که در میانست
کوشش کن و فرصت را دریاب تا گوی سعادت که در میدان است به دست تو بیفتد.
چون چیره بدین چار دیو گردد / آنکس که چنین بیدل و جبانست
کسی که دلیر و استوار نباشد، سرانجام مغلوب این چهار دیو خواهد شد.
گر پنبه شوی، آتشت زمین است / ور مرغ شوی، روبهت زمانست
اگر همچون پنبه نرم و بیدفاع باشی، آتش تو را نابود میکند؛ و اگر همچون مرغ باشی، روزگار مانند روباه در کمین توست.
بس تیرزنان را نشانه کردست / این تیر که در چله ی کمانست
تیر روزگار که در کمان است، تیراندازان بسیاری را هدف قرار داده و نابود کرده است.
در لقمه ی هر کس نهفته سنگی / بر خوان قضا آنکه میزبانست
در روزی و بهره هر کس سختی و خطری نهفته است؛ زیرا میزبان این سفره، تقدیر است.
یکرنگی ناپایدار گردون / کم عمرتر از صرصر و دخانست
وفاداری و یکرنگی روزگار پایدار نیست و عمرش از باد تند و دود نیز کوتاهتر است.
فرصت چو یکی قلعه ایست ستوار / عقل تو بر این قلعه مرزبانست
فرصت مانند قلعهای استوار است و عقل تو باید نگهبان آن باشد تا آن را حفظ کند.
کالا مخر از اهرمن ازیراک / هر چند که ارزان بود گرانست
از شیطان و بدی چیزی نخر؛ زیرا هرچند بهایش ارزان باشد، سرانجام برایت گران تمام میشود.
آن زنده که دانست و زندگی کرد / در پیش خردمند، زنده آنست
از دید خردمندان، کسی حقیقتاً زنده است که دانا باشد و بر پایه دانایی زندگی کند.
آن کو بره راست میزند گام / هر جا که برد رخت، کامرانست
کسی که در راه درست گام برمیدارد، هر جا که برود کامیاب خواهد بود.
بازیچه ی طفلان خانه گردد / آن مرغ که بی پر چو ماکیانست
مرغی که مانند ماکیان پر نداشته باشد، ناتوان میشود و بازیچه کودکان خانه خواهد بود.
آلوده کنی خاطر و ندانی / کالایش دل، پستی روانست
اگر دل و اندیشهات را آلوده کنی و ندانی، بدان که آلودگی دل نشانه پستی روح است.
هیزم کش دیوان شدن زبونیست / روزی خور دونان شدن هوانست
خدمتگزاری و هیزمکشی برای دیوان نشانه خواری است، و روزیخواری از فرومایگان موجب پستی و ننگ است.
ننگ است به خواری طفیل بودن / مانند مگس هر کجا که خوانست
اینکه با خواری وابسته و سربار دیگران باشی، ننگ است؛ مانند مگسی که هر جا سفرهای باشد حاضر میشود.
این سیل که با کوه می ستیزد / بیخ افکن بسیار خانمانست
این سیلابی که با کوه نیز درگیر میشود، خانهها و خانوادههای بسیاری را از ریشه نابود میکند.
بندیش ز دیوی که آدمی روست / بگریز ز نقشی که دلستانست
از شیطانی که چهره انسان دارد بترس و از ظاهر فریبندهای که دل میرباید دوری کن.
در نیمه ی شب، ناله ی شباویز / کی چون نفس مرغ صبح خوانست
ناله جغد در نیمهشب هرگز مانند آواز خوش و امیدبخش پرنده صبح نیست.
از منقبت و علم، نیم ارزن / ارزنده تر از گنج شایگانست
حتی اندکی از فضیلت و دانش از گنجی فراوان و ارزشمندتر است.
کردار تو را سعی رهنمونست / گفتار تو را عقل ترجمانست
کوشش باید راهنمای کردار تو باشد و عقل باید سخنانت را معنا و تفسیر کند.
عطار سپهرت زریر بفروخت / بگرفتی و گفتی که زعفرانست
روزگار عطار، زر ناب را به تو فروخت، اما تو آن را گرفتی و پنداشتی که زعفران است؛ یعنی قدر گوهر واقعی را نشناختی.
در قیمت جان از تو کار خواهند / این گنج مپندار رایگانست
برای به دست آوردن این گنج، یعنی ارزش و کمال جان، از تو تلاش و فداکاری خواهند خواست؛ گمان مکن که رایگان به دست میآید.
اطلس نتوان کرد ریسمان را / این پنبه که رشتی تو، ریسمانست
با خیال و ادعا نمیتوان ریسمان را به پارچه اطلس تبدیل کرد؛ این پنبهای که رشتهای، همچنان ریسمان است.
ز اندام خود این تیرگی فروشوی / در جوی تو این آب تا روانست
تا زمانی که آب در جوی زندگیات روان است، تیرگی و آلودگی را از وجود خود بشوی.
پژمان نشود ز آفتاب هرگز / تا بر سر این غنچه سایبانست
تا زمانی که بر سر این غنچه سایهبانی هست، از تابش آفتاب پژمرده نمیشود.
معنی بیتهای پایانی
برزیگری آموختی و کشتی / این دانه زمانی که مهرگانست
کشاورزی را آموختی و بذر افشاندی؛ اما باید بدانی که زمان برداشت این دانه، هنگام مهرگان است.
مسپار به تن کارهای جان را / این بی هنر از دور پهلوانست
کارهای روح و جان را به جسم واگذار نکن؛ زیرا انسان بیهنر فقط از دور پهلوان به نظر میرسد.
یاری نکند با تو خسرو عقل / تا جهل به ملک تو حکمرانست
تا زمانی که نادانی بر وجودت فرمانروایی میکند، خرد و اندیشهٔ پادشاه به یاری تو نخواهند آمد.
مزروع تو، گر تلخ یا که شیرین / هنگام درو، حاصلت همانست
کِشتهٔ تو، چه تلخ باشد و چه شیرین، هنگام درو همان چیزی را به عنوان حاصل به تو خواهد داد.
هر نکته که دانی بگوی، پروین / تا نیروی گفتار در زبانست
پروین، هر دانشی را که میدانی بیان کن، تا زمانی که زبان توان سخن گفتن دارد.
تفسیر کلی
این شعر انسان را به رهایی از دلبستگیهای سنگین و مالاندوزی دعوت میکند و بینیازی را مایهٔ ایمنی از آسیبهای روزگار میداند. شاعر با تشبیه انسان آزاد به سیمرغ، بر ارزش گمنامی، سبکبالی و رهایی از تعلقات دنیوی تأکید میکند. همچنین یادآور میشود که عمر و سرنوشت انسان همچون اسبی در حرکت است، اما عنان آن در اختیار نیروهایی بیرون از ارادهٔ اوست. در پایان، بیرحمی ناگهانی روزگار و ناتوانی انسان در برابر مرگ و حوادث، هشداری برای بیداری و دل نبستن به دنیا به شمار میآید.



