زهر از قدح صافدلان رنگ ندارد

صائب تبریزی- غزل شماره 4357

آیینۀ گوهر خطر از زنگ ندارد

دل در خم آن زلف ندانم به چه روزست

در خانۀ تاریک گهر رنگ ندارد

قد تو نهالی است که همدوش ندیده است

تمکین تو کوهی است که همسنگ ندارد

نخلی که ندارد ثمری دوری ازو به

بگریز ز طفلی که به کف سنگ ندارد

هر چشم زدن چشم کبود تو به رنگی است

نیلوفر چرخ این همه نیرنگ ندارد

از دشمن پرخاش طلب هیچ میندیش

زان خصم حذر کن که سر جنگ ندارد

در هر قدم راه خرد کعبه و دیری است

سر تا سر صحرای جنون سنگ ندارد

صائب که گلاب از گل خورشید گرفته است

یک بوسه ز لعل لب او رنگ ندارد

معنی بیت های نخستین

1. زهر از قدح صافدلان رنگ ندارد / آیینۀ گوهر خطر از زنگ ندارد:
معنی:
زهر در جام کسانی که دل پاک و صاف دارند، هیچ اثری ندارد. همچنین، آیینه‌ای که گوهر درونش باشد، از زنگار (فساد) در امان است. این بیت بیانگر این است که پاکی و صفای دل، انسان را از هرگونه آلودگی و فساد محافظت می‌کند.

2. دل در خم آن زلف ندانم به چه روزست / در خانۀ تاریک گهر رنگ ندارد:
معنی:
دل من در پیچ و تاب آن زلف‌های تو (معشوق) گرفتار است و نمی‌دانم این گرفتاری به کجا خواهد انجامید. در خانه‌ای تاریک، گوهرها هیچ درخششی ندارند. این بیت نشان‌دهنده‌ی این است که دل عاشق در تاریکی فراق، مانند گوهری است که درخشش خود را از دست داده است.

3. قد تو نهالی است که همدوش ندیده است / تمکین تو کوهی است که همسنگ ندارد:
معنی:
قد تو مانند نهالی است که هیچ درختی هم‌قد و هم‌شأن آن نیست. و استواری و وقار تو مانند کوهی است که هیچ کوهی هم‌سنگ و هم‌اندازه‌ی آن نیست. این بیت بیانگر بلندی و عظمت معشوق است.

نخلی که ندارد ثمری دوری ازو به /بگریز ز طفلی که به کف سنگ ندارد:
معنی:
از درختی که ثمری ندارد، دوری کن. همچنین، از کودکی که در دستش سنگی ندارد (یعنی بی‌ارزش است)، بگریز. این بیت بیانگر این است که باید از چیزهای بی‌فایده و بی‌ارزش دوری کرد.

معنی بیت های پایانی

هر چشم زدن چشم کبود تو به رنگی است / نیلوفر چرخ این همه نیرنگ ندارد:
معنی:
هر بار که چشم کبود تو (معشوق) به من نگاه می‌کند، به رنگ و حالتی جدید است. حتی نیلوفر آسمان (ماه) هم این همه رنگ‌آمیزی و نیرنگ ندارد. این بیت نشان‌دهنده‌ی زیبایی و جذابیت چشم‌های معشوق است.

از دشمن پرخاش طلب هیچ میندیش / زان خصم حذر کن که سر جنگ ندارد:
معنی:
از دشمنی که آشکارا دشمنی می‌کند، نترس. اما از آن دشمنی بترس که سر جنگ ندارد (یعنی پنهانی دشمنی می‌کند). این بیت بیانگر این است که دشمن پنهان خطرناک‌تر از دشمن آشکار است.

در هر قدم راه خرد کعبه و دیری است / سر تا سر صحرای جنون سنگ ندارد:
معنی:
در هر قدم راه عقل و خرد، هم کعبه (نماد عبادت) و هم دیر (نماد رهبانیت) وجود دارد. اما در سراسر صحرای جنون و دیوانگی، هیچ سنگی (نماد سختی و مانع) وجود ندارد. این بیت بیانگر این است که راه عقل پر از موانع و چالش‌هاست، اما راه جنون آسان و بی‌مانع است.

صائب که گلاب از گل خورشید گرفته است / یک بوسه ز لعل لب او رنگ ندارد:
معنی:
صائب که گلاب (عطر) را از گل خورشید (نماد زیبایی و نور) گرفته است، یک بوسه از لعل لب معشوق، هیچ رنگی (یعنی ارزشی) ندارد. این بیت بیانگر این است که زیبایی و عشق معشوق، فراتر از هر چیزی است که حتی شاعر بتواند توصیف کند.