یاد باد آنکه ز ما وقت سفر یاد نکرد
حافظ-غزل شماره 144
یاد باد آنکه ز ما وقت سفر یاد نکرد
به وداعی دل غمدیده ی ما شاد نکرد
آن جوانبخت که میزد رقم خیر و قبول
بنده ی پیر ندانم ز چه آزاد نکرد
کاغذین جامه به خوناب بشویم که فلک
رهنمونیم به پای علم داد نکرد
دل به امید صدایی که مگر در تو رسد
نالهها کرد در این کوه که فرهاد نکرد
سایه تا بازگرفتی ز چمن مرغ سحر
آشیان در شکن طرّه ی شمشاد نکرد
شاید ار پیکِ صبا از تو بیاموزد کار
زآنکه چالاکتر از این حرکت باد نکرد
کلکِ مشاطه ی صنعش نکشد نقش مراد
هر که اقرار بدین حسن خداداد نکرد
مطربا پرده بگردان و بزن راه عراق
که بدین راه بشد یار و ز ما یاد نکرد
غزلیات عراقی ست سرود حافظ
که شنید این ره دلسوز که فریاد نکرد
معنی بیت های نخستین
۱. یاد باد آنکه ز ما وقت سفر یاد نکرد / به وداعی دل غمدیده ی ما شاد نکرد:
حافظ با حسرت به یاد میآورد زمانی را که معشوق هنگام سفر حتی یادی از ما نکرد و در لحظه وداع، دل شکسته ما را شاد ننمود. این بیت نشاندهنده بیاعتنایی معشوق و درد فراق است.
۲. آن جوانبخت که میزد رقم خیر و قبول / بنده ی پیر ندانم ز چه آزاد نکرد:
آن شخص خوشبخت که همیشه نشانههای خیر و قبول میداد، نمیدانم چرا این بنده پیر (حافظ) را رها کرد و آزادش ننمود. این بیت حاکی از ناامیدی شاعر از لطف معشوق است.
۳. کاغذین جامه به خوناب بشویم که فلک / رهنمونیم به پای علم داد نکرد:
جامه کاغذین (رخساره) را باید به آب خون شست، چرا که آسمان ما را به پای عدالت رهنمون نشد. حافظ در این بیت به ناعادلانه بودن تقدیر اشاره میکند.
۴. دل به امید صدایی که مگر در تو رسد / نالهها کرد در این کوه که فرهاد نکرد:
دل به امید آنکه شاید صدایش به تو برسد، نالههایی سر داد که حتی فرهاد (در عشق شیرین) نیز چنین نکرد. این بیت به شدت عشق و نالههای حافظ اشاره دارد.
معنی بیت های پایانی
۵. سایه تا بازگرفتی ز چمن مرغ سحر / آشیان در شکن طرّه ی شمشاد نکرد:
مرغ سحر تا سایهاش را از چمن باز گرفت، لانهاش را در پیچ و تاب موی معشوق (شمشاد) نساخت. این بیت با تصویرپردازی زیبا، به گذرا بودن پناهگاهها اشاره دارد.
۶. شاید ار پیکِ صبا از تو بیاموزد کار / زآنکه چالاکتر از این حرکت باد نکرد:
شاید اگر پیامرسان باد صبا از تو بیاموزد، چرا که از این حرکت چالاکتر (بیاعتنایی) حتی باد نیز نکرده است. این بیت با طنز به بیاعتنایی معشوق اشاره میکند.
۷. کلکِ مشاطه ی صنعش نکشد نقش مراد / هر که اقرار بدین حسن خداداد نکرد:
قلم آرایشگر صنع الهی، نقش مراد را برای کسی که به این زیبایی خدادادی اقرار نکند، ترسیم نخواهد کرد. این بیت اشاره به زیبایی بینظیر معشوق دارد.
۸. مطربا پرده بگردان و بزن راه عراق / که بدین راه بشد یار و ز ما یاد نکرد:
ای مطرب، پرده را عوض کن و آهنگ عراق را بزن، چرا که یار از این راه رفت و یادی از ما نکرد. این بیت نشاندهنده تغییر حال شاعر و روی آوردن به موسیقی برای تسکین درد است.
۹. غزلیات عراقی ست سرود حافظ / که شنید این ره دلسوز که فریاد نکرد:
غزلیات حافظ، ادامه سبک عراقی است – چه کسی این راه دلسوز را شنید که فریاد نزند؟ این بیت پایانی به تأثیر عمیق اشعار حافظ و سبک شعری او اشاره دارد.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.
