گفت آن چاه کَن اندر بُن چاه

ایرج میرزا – انقلاب ادبی
مثنوی شماره 4
گفت آن چاه کَن اندر بُن چاه
کای خدا تا به کی این چاه سیاه
نه از این دلو شود پاره رسن
نه مرا جان به در آید ز بدن
رفت از دست به کلّی بدنم
تا به کی کار؟ مگر من چُدنم
کاش چرخ از حرکت خسته شود
درِ فابریک فلک بسته شود
موتور ناحیه از کار افتد
ترن رشد ز رفتار افتد
زین زلازل که در این فرش افتد
کاش یک زلزله در عرش افتد
تا که بردارد دست از سر ناس
شرّ این خلقت بیاصل و اساس
گر بود زندگی این، مردن چیست
این همه بردن و آوردن چیست
تو چو آن کوزه گر بوالهوسی
که کند کوزه به هر روز بسی
خوب چون سازد و آماده کند
به زمین کوبد و در هم شکند
باز مرغ هوسش پر گیرد
عمل لغو خود از سر گیرد
آخدا خوب که سنجیدم من
از تو هم هیچ نفهمیدم من
تو گر آن ذات قدیمِ فردی
………………. نامردی
یا تو آن نیستی ای خالق کلّ
که به ما وصف نمودند رُسُل
کاش مرغی شده پر باز کنم
تا لب بام تو پرواز کنم
معنی بیتهای شعر
گفت آن چاه کَن اندر بُن چاه
کای خدا تا به کی این چاه سیاه
آن چاهکن که در ته چاه گرفتار شده بود، گفت: خدایا، تا کی باید در این چاه تاریک بمانم؟
نه از این دلو شود پاره رسن
نه مرا جان به در آید ز بدن
نه طناب این دلو پاره میشود تا رها شوم و نه جانم از بدنم بیرون میآید؛ یعنی نه راه نجاتی دارم و نه از این رنج میمیرم.
رفت از دست به کلّی بدنم
تا به کی کار؟ مگر من چُدنم
بدنم کاملاً فرسوده و ناتوان شده است؛ تا کی باید این کار طاقتفرسا را ادامه دهم؟ مگر من از آهن و چدن ساخته شدهام؟
کاش چرخ از حرکت خسته شود
درِ فابریک فلک بسته شود
ای کاش گردش جهان از حرکت بازایستد و کارخانهٔ آسمان تعطیل شود.
موتور ناحیه از کار افتد
ترن رشد ز رفتار افتد
ای کاش موتور این جهان از کار بیفتد و قطار پیشرفت و رشد از حرکت بازماند.
زین زلازل که در این فرش افتد
کاش یک زلزله در عرش افتد
از این همه تکان و آشوبی که در زمین پدید میآید، ای کاش زلزلهای نیز در آسمان و عالم بالا رخ دهد.
تا که بردارد دست از سر ناس
شرّ این خلقت بیاصل و اساس
تا شاید شرّ این آفرینش بیهدف و بیسامان از سر مردم کم شود.
گر بود زندگی این، مردن چیست
این همه بردن و آوردن چیست
اگر زندگی همین رنج و گرفتاری است، پس مرگ چه تفاوتی با آن دارد؟ این همه آمدن و رفتن و تحمل سختی برای چیست؟
تو چو آن کوزه گر بوالهوسی
که کند کوزه به هر روز بسی
تو مانند کوزهگری هوسبازی هستی که هر روز کوزههای بسیاری میسازد.
خوب چون سازد و آماده کند
به زمین کوبد و در هم شکند
اما همین که کوزه را خوب و کامل ساخت، آن را بر زمین میکوبد و خرد میکند.
باز مرغ هوسش پر گیرد
عمل لغو خود از سر گیرد
سپس دوباره هوسش بر او غلبه میکند و این کار بیهوده را از نو آغاز میکند.
آخدا خوب که سنجیدم من
از تو هم هیچ نفهمیدم من
خدایا، هرچه بیشتر اندیشیدم، از حقیقت وجود و کارهای تو نیز چیزی نفهمیدم.
تو گر آن ذات قدیمِ فردی
………………. نامردی
«»
یا تو آن نیستی ای خالق کلّ
که به ما وصف نمودند رُسُل
یا ای آفریدگار همهٔ جهان، تو آن خدایی نیستی که پیامبران برای ما توصیف کردهاند.
کاش مرغی شده پر باز کنم
تا لب بام تو پرواز کنم
ای کاش به پرندهای تبدیل میشدم و بال میگشودم تا بتوانم به بلندای آسمان و نزدیک بام تو پرواز کنم.
پیام و مفهوم اصلی
پیام اصلی شعر، بیان خستگی، درماندگی و ناامیدی انسان گرفتار در چرخهای بیپایان و فرساینده است؛ چاهکن که خود در ته چاه مانده، نمادی از انسانی است که در شرایط سخت اجتماعی و زندگی طاقتفرسا، با تلاشهای بیثمر و سرنوشتی بسته روبهروست و از ادامه این رنج به ستوه آمده است. او با لحنی طنزآمیز و تلخ، از ناتوانی جسم، بیهودگی کار و حتی توقف چرخ گردون سخن میگوید و بدینوسیله بر فشار زندگی و نیاز به رهایی و دگرگونی اعتراض میکند.




دمش گرم