گوش کن کامدم امشب به نظر

ایرج میرزا – انقلاب ادبی
مثنوی شماره 3
گوش کن کامدم امشب به نظر
قصه ی دیگر از این با مزهتر
اندر آن سال که از جانب غرب
شد روان سیل صفت آتش حرب
انگلیس از دل دریا برخاست
آتشی از سر دنیا برخاست
پای بگذاشت به میدان وغا
حافظ صلح جهان آمریکا
گاری لیره ز آلمان آمد
به تن مردم ری جان آمد
جنبش افتاد در احزاب غیور
آب داخل شد در لانه ی مور
رشته ی طاعت ژاندارم گسیخت
عده ای ماند و دگر عده گریخت
همه گفتند که از وحدت دین
کرد باید کمک متحدین
اهل ری عرض شهامت کردند
چه بگویم چه قیامت کردند
لیک از آن ترس که محصور شوند
بود لازم که ز ری دور شوند
لاجرم روی نهادند به قم
یک یک و ده ده و صد صد مردم
مقصد عده ی معدودی پول
مقصد باقی دیگر مجهول
من هم از جمله ی ایشان بودم
جزءِ آن جمع پریشان بودم
من هم از درد وطن با رفقا
میروم لیک ندانم به کجا
من و یک جمع دگر از احباب
شب رسیدیم به یک دیه خراب
کلبه ای یافته مأوا کردیم
پا و پاتاوه ز هم وا کردیم
خسته و کوفته و مست و خراب
این به فکرِ خور و آن در پی خواب
یکی افسرده و آن یک در جوش
عده ای ناطق و جمعی خاموش
هر کسی هر چه در انبانش بود
خورد و در یک طرف حجره غنود
همه خفتند و مرا خواب نبُرد
خواب در منزِل ناباب نبرد
ساعتی چند چو از شب بگذشت
خواب بر چشم همه غالب گشت
دیدم آن سیّده ی نرّه خره
رفته در زیر لحاف پسره
گوید آهسته به گوشش که امیر
مرگ من لفت بده، تخت بگیر
این چه بی حسّی و بد اخلاقی است
رفته یک ثلث و دو ثلثش باقی است !
تو که همواره خوش اخلاق بُدی
چه شد این طور بداخلاق شدی
من چو بشنیدم از او این تقریر
شد جوان در نظرم عالم پیر
هرچه از خُلق نکو بشنیدم
عملاً بینِ رفقیقان دیدم
معنی خلق در ایران این است
بد بوَد هر که به ما بدبین است !
هر که دم بیشتر از خُلق زند
قصدش این است که تا بیخ کُند !
مقدمه و فضای کلی
این شعر ایرج میرزا با زبانی روان، طنزآمیز و روایتگونه، فضایی اجتماعی و انتقادی پدید میآورد. شاعر در قالب مثنوی و با بهرهگیری از شوخی و حکایت، دگرگونیهای فکری و ادبی روزگار خود را به تصویر میکشد. فضای شعر آمیزهای از قصهگویی، کنایه و نگاه نقادانه به جامعه و جریان انقلاب ادبی است.
معنی بیتهای نخستین
گوش کن کامدم امشب به نظر
قصه ی دیگر از این با مزهتر
گوش کن که امشب داستانی تازه و از این هم شیرینتر و خندهدارتر برایت آوردهام.
اندر آن سال که از جانب غرب
شد روان سیل صفت آتش حرب
در آن سالی که از سوی کشورهای غربی، آتش جنگ مانند سیل جاری شد.
انگلیس از دل دریا برخاست
آتشی از سر دنیا برخاست
انگلیس از آن سوی دریا وارد میدان شد و آتش جنگ سراسر جهان را فراگرفت.
پای بگذاشت به میدان وغا
حافظ صلح جهان آمریکا
آمریکا، که خود را نگهبان صلح جهان میدانست، وارد میدان جنگ شد.
گاری لیره ز آلمان آمد
به تن مردم ری جان آمد
با رسیدن پول و حمایت مالی از آلمان، مردم ری نیرو و جرئت پیدا کردند.
جنبش افتاد در احزاب غیور
آب داخل شد در لانه ی مور
در میان گروهها و احزاب مبارز جنبوجوشی پدید آمد و آرامش و نظم پیشین برهم خورد.
رشته ی طاعت ژاندارم گسیخت
عده ای ماند و دگر عده گریخت
رشته فرمانبری از ژاندارمها پاره شد؛ گروهی در جای خود ماندند و گروهی دیگر گریختند.
همه گفتند که از وحدت دین
کرد باید کمک متحدین
همه میگفتند که به سبب اتحاد دینی، باید به نیروهای متحد کمک کرد.
اهل ری عرض شهامت کردند
چه بگویم چه قیامت کردند
مردم ری شجاعت خود را نشان دادند و چنان غوغایی به پا کردند که وصفکردنی نبود.
لیک از آن ترس که محصور شوند
بود لازم که ز ری دور شوند
اما چون میترسیدند در ری محاصره شوند، لازم دیدند که از آنجا دور شوند.
لاجرم روی نهادند به قم
یک یک و ده ده و صد صد مردم
پس مردم، یکییکی، دهنفره و صدنفره، راه قم را در پیش گرفتند.
مقصد عده ی معدودی پول
مقصد باقی دیگر مجهول
هدف گروه اندکی به دست آوردن پول بود و هدف بقیه افراد نامعلوم بود.
من هم از جمله ی ایشان بودم
جزءِ آن جمع پریشان بودم
من نیز از همان گروه بودم و در میان آن جمع آشفته و سرگردان قرار داشتم.
من هم از درد وطن با رفقا
میروم لیک ندانم به کجا
من هم از رنج و گرفتاری وطن، همراه دوستانم راه افتاده بودم؛ اما نمیدانستم به کجا میرویم.
من و یک جمع دگر از احباب
شب رسیدیم به یک دیه خراب
من و گروهی دیگر از دوستان، شبهنگام به روستایی ویران رسیدیم.
کلبه ای یافته مأوا کردیم
پا و پاتاوه ز هم وا کردیم
کلبهای پیدا کردیم و در آن پناه گرفتیم و پاهای خستهمان را دراز کردیم.
خسته و کوفته و مست و خراب
این به فکرِ خور و آن در پی خواب
همه خسته، کوفته، مست و از پاافتاده بودند؛ یکی به فکر غذا بود و دیگری در پی خواب.
یکی افسرده و آن یک در جوش
عده ای ناطق و جمعی خاموش
یکی غمگین و افسرده بود و دیگری بیقرار و پرهیجان؛ گروهی سخن میگفتند و عدهای خاموش بودند.
هر کسی هر چه در انبانش بود
خورد و در یک طرف حجره غنود
هرکس هرچه در توشه خود داشت خورد و در گوشهای از اتاق به خواب رفت.
همه خفتند و مرا خواب نبُرد
خواب در منزِل ناباب نبرد
همه خوابیدند، اما من خوابم نمیبرد؛ زیرا آن جای نامناسب و ناآشنا آرامش نداشت.
ساعتی چند چو از شب بگذشت
خواب بر چشم همه غالب گشت
چند ساعت که از شب گذشت، خواب بر چشمان همه چیره شد.
دیدم آن سیّده ی نرّه خره
رفته در زیر لحاف پسره
دیدم آن زنِ درشتاندام و بیقواره زیر لحاف آن جوان رفته است.
گوید آهسته به گوشش که امیر
مرگ من لفت بده، تخت بگیر
آهسته در گوش او میگفت: عزیزم، کمی خودت را کنار بکش و جای بیشتری روی تخت به من بده.
این چه بی حسّی و بد اخلاقی است
رفته یک ثلث و دو ثلثش باقی است !
این چه بیاعتنایی و بدخلقی است؟ فقط یکسوم شب گذشته و هنوز دوسوم آن باقی مانده است.
تو که همواره خوش اخلاق بُدی
چه شد این طور بداخلاق شدی
تو که همیشه خوشاخلاق بودی، چه اتفاقی افتاده که اینگونه بداخلاق شدهای؟
من چو بشنیدم از او این تقریر
شد جوان در نظرم عالم پیر
وقتی این سخنان را از او شنیدم، آن جوان در نظر من مانند پیرمردی باتجربه و دنیادیده جلوه کرد.
هرچه از خُلق نکو بشنیدم
عملاً بینِ رفقیقان دیدم
هرچه درباره خوشاخلاقی شنیده بودم، در رفتار دوستانم بهصورت عملی مشاهده کردم.
معنی خلق در ایران این است
بد بوَد هر که به ما بدبین است !
در ایران، خوشاخلاقی را اینگونه معنا میکنند که هرکس با ما بدبین یا مخالف باشد، آدم بدی است.
هر که دم بیشتر از خُلق زند
«»
معنی بیتهای پایانی
قصدش این است که تا بیخ کُند!
هدفش این است که آن را از ریشه و بهطور کامل از بین ببرد.



