شد گذار عزبی از در باغ

ایرج میرزا – انقلاب ادبی
مثنوی شماره 2
شد گذار عَزَبی از در باغ
دید در باغ یکی ماده الاغ
باغبان غایب و شهوت غالب
ماده خر بسته به میل طالب
سردرون کرد و به هر سو نگریست
تا بداند به یقین خر خر کیست
اندکی از چپ و از راست دوید
باغ را از سر خر خالی دید
ور کسی نیز به باغ اندر بود
هوش خربنده به پیش خر بود
آری آن گم شده را سمع و بصر
بود اندر گرو گادن خر
آدمی پیش هوس کور و کر است
هرکه دنبال هوس رفت خر است
او چه داند که چه بَد یا خوب است
بیند آن را که بر او مطلوب است
الغرض بند ز شلوار گرفت
ماده خر را به دم کار گرفت
بود غافل که فلک پرده در است
پردهها در پس این پرده در است
ندهد شربت شیرین به کسی
که در آن یافت نگردد مگسی
نوش بینیش میسّر نشود
نیست صافی که مکدّر نشود
ناگهان صاحب خر پیدا شد
مشت بیچاره ی خرگا وا شد
بانگ برداشت بر او کای جاپیچ
چه کنی با خرمن؟ گفتا: هیچ !
گفت اَلمنة لله دیدم
معنی هیچ کنون فهمیدم
نگذارد فلک مینایی
که خری هم به فراغت گایی
مقدمه و فضای کلی
این بخش از مثنوی «انقلاب ادبی» ایرج میرزا با زبانی طنزآمیز و روایتی ساده، صحنهای هزلگونه را در فضای باغ به تصویر میکشد. شاعر با بهرهگیری از شوخی، تضاد میان غیبت باغبان و غلبه میل را برجسته میکند. فضای شعر آمیزهای از طنز اجتماعی، زبان محاورهای و نگاه انتقادی به رفتارهای انسانی است.
معنی بیتهای شعر
شد گذار عَزَبی از در باغ / دید در باغ یکی ماده الاغ
مردی مجرد از کنار باغی گذشت و در باغ، مادهالاغی دید.
باغبان غایب و شهوت غالب / ماده خر بسته به میل طالب
باغبان در باغ نبود و شهوت بر مرد چیره شد؛ مادهالاغ نیز بسته و آمادهی خواستهی او بود.
سردرون کرد و به هر سو نگریست / تا بداند به یقین خر خر کیست
سرش را به باغ برد و به هر سو نگاه کرد تا مطمئن شود صاحب الاغ یا کسی که ممکن است متوجه کار او شود، آنجا نیست.
اندکی از چپ و از راست دوید / باغ را از سر خر خالی دید
کمی به چپ و راست دوید و دید که باغ از هر انسانی، جز خودش و آن مادهالاغ، خالی است.
ور کسی نیز به باغ اندر بود / هوش خربنده به پیش خر بود
و اگر هم کسی در باغ حضور داشت، چنان سرگرم کار خویش بود که توجهی به آن مرد و الاغ نداشت.
آری آن گم شده را سمع و بصر / بود اندر گرو گادن خر
آری، گوش و چشم آن مرد چنان در گرو شهوت و آمیزش با الاغ بود که چیز دیگری را نمیدید و نمیشنید.
آدمی پیش هوس کور و کر است / هرکه دنبال هوس رفت خر است
انسان در برابر هوس، کور و کر میشود؛ و هرکس بیاختیار از هوس خود پیروی کند، همچون خر نادان است.
او چه داند که چه بَد یا خوب است / بیند آن را که بر او مطلوب است
چنین کسی دیگر خوب و بد را تشخیص نمیدهد و فقط چیزی را میبیند که مطابق میل و خواستهی اوست.
الغرض بند ز شلوار گرفت / ماده خر را به دم کار گرفت
خلاصه، بند شلوارش را گشود و از پشت به آمیزش با مادهالاغ پرداخت.
بود غافل که فلک پرده در است / پردهها در پس این پرده در است
غافل بود که روزگار رازها را آشکار میکند و پشت هر پردهای، پردهها و رازهای دیگری وجود دارد.
ندهد شربت شیرین به کسی / که در آن یافت نگردد مگسی
روزگار به کسی شیرینی و کامیابی ناب نمیدهد، مگر آنکه در آن اندکی دردسر و ناخوشی نیز باشد.
نوش بینیش میسّر نشود / نیست صافی که مکدّر نشود
هیچ لذتی بدون رنج و گزند به دست نمیآید و هیچ چیز صاف و پاکی نیست که سرانجام دچار تیرگی و آشفتگی نشود.
ناگهان صاحب خر پیدا شد / مشت بیچاره ی خرگا وا شد
ناگهان صاحب الاغ از راه رسید و با مشت، مرد بیچارهای را که به الاغ تجاوز میکرد، غافلگیر و مضروب کرد.
بانگ برداشت بر او کای جاپیچ / چه کنی با خرمن؟ گفتا: هیچ !
صاحب الاغ بر سر او فریاد زد: «ای مردک، اینجا چه میکنی؟» و او از ترس پاسخ داد: «هیچ!»
گفت اَلمنة لله دیدم / معنی هیچ کنون فهمیدم
صاحب الاغ گفت: «خدا را شکر، اکنون معنی واقعیِ «هیچ» را فهمیدم!»؛ یعنی دریافت که او میکوشد کار خود را انکار کند.
نگذارد فلک مینایی / که خری هم به فراغت گایی
روزگار حتی اجازه نمیدهد آدمی با خیال آسوده و بدون مزاحمت به چنین کار ناپسندی دست بزند.



