ای خدا باز شب تار آمد

ایرج میرزا – انقلاب ادبی
مثنوی شماره 1
ای خدا باز شب تار آمد
نه طبیب و نه پرستار آمد
باز یاد آمدم آن چشم سیاه
آن سر زلف و بناگوش چو ماه
دردم از هر شب پیش افزون است
سوزش عشق ز حد بیرون است
تندتر گشته ز هر شب تب من
بدتر از هر شب من امشب من
نکند یاد من آن شوخ پسر
نه به زور و نه به زاری نه به زر
کارِ هر درد دگر آسان است
آه از این درد که بی درمان است
یا رب آن شوخ دگر باز کجاست
کاتش از جان من امشب برخاست
با چشم که بر او افتاده است
که دلم در تک و پو افتاده است
به بساط که نهاده است قدم؟
که من امشب نشکیبم یک دم
بر دلم دایم از او بیم آمد
تلگرافات که بی سیم آمد
ساعت ده شد و جانم به لب است
آخر ای شوخ بیا نصف شب است
گر نیایی تو شوم دیوانه
عاشقم بر تو، شنیدی یا نه
هرچه گفتی تو اطاعت کردم
صرف جان، بذل بضاعت کردم
حق تو را نیز چو من خوار کند
به یکی چون تو گرفتار کند
دوری و بی مزگی باز چرا
من که مُردم ز فراقت د بیا
بکشی همچو من آه دگری
تا تو هم لذت دوری نچشی
دست از کشتنِ عاشق نکشی
این سخنها به که میگویم من
چاره ی دل ز که میجویم من
دایم اندیشه و تشویش کنم
که چه خاکی به سر خویش کنم
یک طرف خوبی رفتار خودم
یک طرف زحمت همکارِ بدم
یک طرف پیری و ضعف بصرم
یک طرف خرج فرنگ پسرم
دایم افکنده یکی خوان دارم
زائر و شاعر و مهمان دارم
هرچه آمد به کفم گم کردم
صرف آسایش مردم کردم
بعد سی سال قلم فرسایی
نوکری، کیسه بُری، ملاّیی
گاه حاکم شدن و گاه دبیر
گه ندیم شه و گه یار وزیر
با سفرهای پیاپی کردن
ناقه ی راحت خود پی کردن
گَرد سرداری سلطان رُفتن
بله قربان بله قربان گفتن
گفتن اینکه مَلک ظلّ خداست
سینهاش آینه ی غیب نماست
مدتی خلوتی خاص شدن
همسر لوطی و رقاص شدن
مرغ ناپخته ز دوری بردن
روی نان هشتن و فوری خوردن
ساختن با کمک و غیر کمک
از برای رفقا دوز و کلک
باز هم کیسهام از زر خالی است
کیسهام خالی و همت عالی است
با همه جفت و جلا و تک و پو
دان ما پُش ایل نیامِم اَن سُلسو
نه سری دارم و نه سامانی
نه دهی، مزرعه ای، دکانی
نه سر و کار به یک بانک مراست
نه به یک بانک یکی دانگ مراست
بگریزد ز من از نیمه ی راه
پول غول آمد و من بسمالله
من به بی سیم و زری مأنوسم
لیک از جای دگر مأیوسم
کارِ امروزه ی من کار بدی است
کارِ انسان قلیل الخردی است
انقلاب ادبی محکم شد
فارسی با عربی توأم شد
درِ تجدید و تجدد وا شد
ادبیات شلم شوربا شد
تا شد از شعر برون وزن و رَوی
یافت کاخ ادبیات نُوی
میکنم قافیهها را پس و پیش
تا شوم نابغه ی دوره ی خویش
گله ی من بود از مشغلهام
باشد از مشغله ی من گلهام
همه گویند که من استادم
در سخن داد تجدد دادم
هر ادیبی به جلالت نرسد
هر خری هم به وکالت نرسد
هر دَبَنگُوز که والی نشود
دامَ اِجلالهُ العالی نشود
هرکه یک حرف بزد ساده و راست
نتوان گفت رئیس الوزراست
تو مپندار که هر احمق خر
مُقبِلُ السَّلطَنِه گردد آخر
کارِ این چرخ فلک تو در توست
کس نداند که چه در باطن اوست
نقدِ این عمر که بسیار کم است
راستی بد گذراندن ستم است
این جوانان که تجدد طلبند
راستی دشمن علم و ادبند
شعر را در نظر اهل ادب
صبر باشد وَتَد و عشق سبب
شاعری طبع روان میخواهد
نه معانی نه بیان میخواهد
آنکه پیش تو خدای ادبند
نکته چین کلمات عربند
هر چه گویند از آنجا گویند
هرچه جویند از آنجا جویند
یک طرف کاسته شأن و شرفم
یک طرف با همه دارد طرفم
من از این پیش معاون بودم
نه غلط کار نه خائن بودم
جاکشی آمد و معزولم کرد
سه مه آواره و بی پولم کرد
چه کنم؟ مرکزیان رشوه خورند
همگی کاسه بر و کیسه بُرند
بعد گفتند که این خوب نشد
لایق خادم محبوب نشد
پیش خود فکر به حالم کردند
اَنپِکتُر ژنرالم کردند
چند مه رفت و مازرهال آمد
شُشَم از آمدنش حال آمد
یک معاون هم از آن کج کُلَهان
پرورش دیده در امعاء شهان
جَسته از بینی دولت بیرون
شده افراطی افراطیون
آمد از راه و مزن بر دل شد
کارِ اهل دل از او مشکل شد
چه کند گر مُتِفَرعِن نشود
پس بگو هیچ معاون نشود
الغرض باز مرا کار افزود
که مرا تجربه افزونتر بود
چه بگویم که چه همت کردم
با ماژُرهال چه خدمت کردم
بعد چون کار به سامان افتاد
آدژُوان تازه به کوران افتاد
رشته ی کار به دست آوردند
در صف بنده شکست آوردند
دُم علم کرد معاون که منم
من در اطراف ماژر مؤتمنم
کار با من بوَد از سر تا بن
بنده گفتم به جهنم تو بکن
داد ضمناً ماژرم دلداری
که تو هر کار که بودت داری
باز شد مشغله تفتیش مرا
دارد این مشغله دل ریش مرا
کاین اداره به غلط دایره شد
چون یکی از شعب سایره شد
اندر این دایره یک آدم نیست
پِرسنل نیز به آن منضم نیست
شعب دایره ی من کم شد
شیر بی یال و دُم و اشکم شد
من رئیس همه بودم وقتی
مایه ی واهمه بودم وقتی
آن زمان شعر جلودارم بود
اَصبَحی کاتب اسرارم بود
رؤسا جمله مطیعم بودند
تابع امر منیعم بودند
حالیا گوش به عرضم نکنند
جز یکی چون همه فرضم نکنند
آن کسانی که بُدند اذنابم
کار برگشت و شدند اربابم
با حقوق کم و با خرج زیاد
جقه ی چوبی ام از رعب افتاد
روز و شب یک دم آسوده نی ام
من دگر ای رفقا مردنی ام
بس که در لیوِر و هنگام لِتِه
دوسیه کردم و کارتُن تِرتِه
بس که نُت دادم و آنکِت کردم
اشتباه بروت و نت کردم
سوزن آوردم و سنجاق زدم
پونز و پَنس و به اوراق زدم
هی نشستم به مناعت پس میز
هی تپاندم دوسیه لای شُمیز
هی پاراف هِشتَم و امضا کردم
خاطر مدّعی ارضا کردم
گاه با زنگ و زمانی یا هو
پیشخدمت طلبیدم به بورو
تو بمیری ز آمور افتادم
از شر و شور و شعور افتادم
چه کنم زان همه شیفر و نومِرو
نیست در دست مرا غیر زرو
هر بده کارتن و بستان دوسیه
هی بیار از درِ دکان نسیه
مقدمه و فضای کلی
این ابیات با تصویر شب تار، فضای دلتنگی و اندوهی عمیق را ترسیم میکنند. شاعر در غیاب درمانگر و پرستار، رنج خویش را با یاد چشم سیاه معشوق پیوند میدهد. حالوهوای شعر میان شکایت، تنهایی و خاطرهای عاشقانه در نوسان است.
معنی بیتهای نخستین
ای خدا باز شب تار آمد
نه طبیب و نه پرستار آمد
خدایا، دوباره شب تاریک و دشوار فرا رسید؛ شبی که نه پزشکی هست و نه پرستاری.
باز یاد آمدم آن چشم سیاه
آن سر زلف و بناگوش چو ماه
دوباره به یاد آن چشم سیاه، زلفهای پیچیده و چهره و بناگوشِ همچون ماه او افتادم.
دردم از هر شب پیش افزون است
سوزش عشق ز حد بیرون است
درد و رنج من امشب از شبهای گذشته بیشتر است و سوزش عشق از اندازه بیرون رفته است.
تندتر گشته ز هر شب تب من
بدتر از هر شب من امشب من
تب و بیقراری من امشب از هر شب شدیدتر شده و حال من از همیشه بدتر است.
نکند یاد من آن شوخ پسر
نه به زور و نه به زاری نه به زر
نکند آن پسر شوخ و بیپروا اصلاً به یاد من باشد؛ نه با زور، نه با زاری و نه با پول نمیتوانم او را به سوی خود بیاورم.
کارِ هر درد دگر آسان است
آه از این درد که بی درمان است
درمان هر درد دیگری آسان است؛ اما افسوس از این درد عشق که درمانی ندارد.
یا رب آن شوخ دگر باز کجاست
کاتش از جان من امشب برخاست
خدایا، آن معشوق شوخ و بیپروا کجاست؟ امشب آتش عشق او از جانم شعلهور شده است.
با چشم که بر او افتاده است
که دلم در تک و پو افتاده است
چشم چه کسی به او افتاده که دل من چنین بیقرار و سرگردان شده است؟
به بساط که نهاده است قدم؟
که من امشب نشکیبم یک دم
او به کدام مجلس و محفل قدم گذاشته است؟ من امشب حتی یک لحظه هم طاقت دوری و انتظار ندارم.
بر دلم دایم از او بیم آمد
تلگرافات که بی سیم آمد
همیشه از جانب او دلواپس و نگرانم؛ حتی خبرها و تلگرافهای بیسیم نیز بر نگرانیام میافزاید.
ساعت ده شد و جانم به لب است
آخر ای شوخ بیا نصف شب است
ساعت ده شده و از انتظار جانم به لب رسیده است؛ ای معشوق شوخ، سرانجام بیا، هرچند اکنون نیمهشب است.
گر نیایی تو شوم دیوانه
عاشقم بر تو، شنیدی یا نه
اگر نیایی، دیوانه خواهم شد؛ من عاشق تو هستم، آیا شنیدی؟
هرچه گفتی تو اطاعت کردم
صرف جان، بذل بضاعت کردم
هرچه گفتی فرمان بردم و جان و دارایی خود را در راه تو صرف کردم.
حق تو را نیز چو من خوار کند
به یکی چون تو گرفتار کند
امیدوارم روزگار نیز تو را خوار و گرفتار کسی مانند خودت کند تا بدانی با من چه کردهای.
دوری و بی مزگی باز چرا
من که مُردم ز فراقت د بیا
چرا باز به دوری و بیمهری ادامه میدهی؟ من از فراق تو مردهام؛ بیا.
بکشی همچو من آه دگری
تا تو هم لذت دوری نچشی
کاش روزی مانند من آه و نالهی عاشقانه بکشی تا تو نیز رنج دوری را تجربه کنی.
دست از کشتنِ عاشق نکشی
این سخنها به که میگویم من
تو از آزار و کشتن عاشق دست برنمیداری؛ من این سخنان را با چه کسی در میان بگذارم؟
چاره ی دل ز که میجویم من
دایم اندیشه و تشویش کنم
برای درمان درد دل خود از چه کسی یاری بخواهم؟ پیوسته در اندیشه و نگرانی به سر میبرم.
که چه خاکی به سر خویش کنم
یک طرف خوبی رفتار خودم
نمیدانم برای نجات خود چه چارهای بیندیشم؛ از یک سو رفتار خوب و شایستهی خودم قرار دارد.
یک طرف زحمت همکارِ بدم
یک طرف پیری و ضعف بصرم
از سوی دیگر، گرفتاری همکار بد و ناسازگارم، و نیز پیری و کمسویی چشمم مرا رنج میدهد.
یک طرف خرج فرنگ پسرم
دایم افکنده یکی خوان دارم
از سویی نیز هزینههای زندگی و تحصیل پسرم در فرنگ بر دوش من است؛ همیشه سفرهای گسترده و خرجی فراوان دارم.
زائر و شاعر و مهمان دارم
هرچه آمد به کفم گم کردم
همواره زائر، شاعر و مهمان نزد من میآید و هرچه به دستم رسیده، در راه آنان از دست دادهام.
صرف آسایش مردم کردم
بعد سی سال قلم فرسایی
همهی دارایی و توان خود را برای آسایش مردم صرف کردم؛ پس از سی سال نویسندگی و خدمت.
نوکری، کیسه بُری، ملاّیی
گاه حاکم شدن و گاه دبیر
در این مدت گاه نوکری کردم، گاه به کارهای مالی و حسابگری پرداختم و گاه نقش ملا و عالم را بر عهده داشتم؛ زمانی حاکم بودم و زمانی دبیر.
گه ندیم شه و گه یار وزیر
با سفرهای پیاپی کردن
گاهی ندیم و همنشین شاه و گاهی دوست و همراه وزیر بودم و پیوسته سفر میکردم.
ناقه ی راحت خود پی کردن
گَرد سرداری سلطان رُفتن
برای رسیدن به آسایش و مقام، مرکب راحت خود را به کار انداختم و در خدمت سرداران و سلطان بودم.
بله قربان بله قربان گفتن
گفتن اینکه مَلک ظلّ خداست
همواره برای صاحبان قدرت چاپلوسی کردم و پیوسته «بله قربان» گفتم؛ همچنین میگفتم پادشاه سایهی خدا بر زمین است.
سینهاش آینه ی غیب نماست
مدتی خلوتی خاص شدن
ادعا میکردم سینهی او مانند آینهای است که اسرار غیب را نشان میدهد؛ مدتی نیز محرم خلوت و نزدیک ویژهی او شدم.
همسر لوطی و رقاص شدن
مرغ ناپخته ز دوری بردن
با افراد لوطی و رقاص معاشرت و همراهی کردم و برای پذیرایی، مرغ ناپخته را از جایی دور آوردم.
روی نان هشتن و فوری خوردن
آن مرغ را روی نان گذاشتم و بیدرنگ خوردم.
«»
معنی بیتهای میانی
ساختن با کمک و غیر کمک
از برای رفقا دوز و کلک
با کمک یا بدون کمک چیزی میسازم و برای دوستانم نیرنگ و حیله به کار میبرم.
باز هم کیسهام از زر خالی است
کیسهام خالی و همت عالی است
با این همه، باز هم کیسهام از پول خالی است؛ هرچند اراده و همت بلندی دارم.
با همه جفت و جلا و تک و پو
دان ما پُش ایل نیامِم اَن سُلسو
«»
نه سری دارم و نه سامانی
نه دهی، مزرعه ای، دکانی
نه مقام و جایگاهی دارم و نه مال و سامان؛ نه روستا، مزرعه یا مغازهای در اختیار من است.
نه سر و کار به یک بانک مراست
نه به یک بانک یکی دانگ مراست
نه با هیچ بانکی سر و کاری دارم و نه حتی سهم کوچکی در هیچ بانکی دارم.
بگریزد ز من از نیمه ی راه
پول غول آمد و من بسمالله
همین که پول به میان میآید، از من میگریزد؛ پول برای من مانند غولی ترسناک است و از آن دوری میکنم.
من به بی سیم و زری مأنوسم
لیک از جای دگر مأیوسم
من با بیسیمی و بیپولی خو گرفتهام، اما از رسیدن پول و ثروت از راهی دیگر ناامیدم.
کارِ امروزه ی من کار بدی است
کارِ انسان قلیل الخردی است
کاری که امروز انجام میدهم، کار خوبی نیست؛ بلکه کار آدمی کمخرد و نادان است.
انقلاب ادبی محکم شد
فارسی با عربی توأم شد
انقلاب ادبی استوار و جدی شد و زبان فارسی با زبان عربی درآمیخت.
درِ تجدید و تجدد وا شد
ادبیات شلم شوربا شد
راه نوآوری و تجدد باز شد و ادبیات به آشفتگی و بینظمی کشیده شد.
تا شد از شعر برون وزن و رَوی
یافت کاخ ادبیات نُوی
هنگامی که وزن و قافیه از شعر کنار گذاشته شد، بنای تازهای برای ادبیات پدید آمد.
میکنم قافیهها را پس و پیش
تا شوم نابغه ی دوره ی خویش
قافیهها را عمداً جابهجا میکنم تا نابغه و بزرگِ روزگار خود شناخته شوم.
گله ی من بود از مشغلهام
باشد از مشغله ی من گلهام
از گرفتاریها و کارهای خود شکایت داشتم؛ اکنون باید از همین گرفتاریها نیز شکایت کنم.
همه گویند که من استادم
در سخن داد تجدد دادم
همه میگویند من استاد هستم و در سخن گفتن، نوآوری و تجدد به وجود آوردهام.
هر ادیبی به جلالت نرسد
هر خری هم به وکالت نرسد
هر ادیبی به بزرگی و مقام والا نمیرسد؛ همانگونه که هر نادانی هم شایستهٔ وکیل شدن نیست.
هر دَبَنگُوز که والی نشود
دامَ اِجلالهُ العالی نشود
هر آدم نادان و بیعرضهای که والی نمیشود، نباید از این راه به مقام و شکوه بلند برسد.
هرکه یک حرف بزد ساده و راست
نتوان گفت رئیس الوزراست
هر کس سخنی ساده و درست گفت، نمیتوان او را به سبب همین کار رئیسالوزرا دانست.
تو مپندار که هر احمق خر
مُقبِلُ السَّلطَنِه گردد آخر
گمان نکن که هر نادان و بیخردی سرانجام به سعادت و مقام سلطنتپناهی میرسد.
کارِ این چرخ فلک تو در توست
کس نداند که چه در باطن اوست
کار این جهان و گردش روزگار پیچیده و رازآلود است و هیچکس نمیداند در درون آن چه میگذرد.
نقدِ این عمر که بسیار کم است
راستی بد گذراندن ستم است
سرمایهٔ عمر بسیار اندک است؛ بنابراین، آن را به بدی و تباهی گذراندن، ستمی بزرگ در حق خود است.
این جوانان که تجدد طلبند
راستی دشمن علم و ادبند
این جوانانی که خواهان تجدد هستند، در حقیقت با علم و ادبیات دشمنی میکنند.
شعر را در نظر اهل ادب
صبر باشد وَتَد و عشق سبب
از دید اهل ادب، شعر بر صبر استوار است و عشق سبب و مایهٔ پیدایش آن است.
شاعری طبع روان میخواهد
نه معانی نه بیان میخواهد
شاعری به ذوق و طبعی روان نیاز دارد، نه به دانش معانی و بیان.
آنکه پیش تو خدای ادبند
نکته چین کلمات عربند
کسانی که نزد تو خدایان ادب به شمار میآیند، در حقیقت فقط گردآورنده و تقلیدکنندهٔ نکتهها و واژههای عربیاند.
هر چه گویند از آنجا گویند
هرچه جویند از آنجا جویند
هرچه میگویند از همان منبع و سرچشمه میگیرند و هرچه میخواهند، از همانجا میجویند.
یک طرف کاسته شأن و شرفم
یک طرف با همه دارد طرفم
از یک سو مقام و آبرویم را پایین آوردهاند و از سوی دیگر، با همهٔ مردم و مخالفان درگیرم.
من از این پیش معاون بودم
نه غلط کار نه خائن بودم
من پیش از این معاون بودم و نه کار نادرستی انجام میدادم و نه خیانتکار بودم.
جاکشی آمد و معزولم کرد
سه مه آواره و بی پولم کرد
چاپلوسی و کارهای پست باعث شد برکنار شوم و سه ماه مرا آواره و بیپول کرد.
چه کنم؟ مرکزیان رشوه خورند
همگی کاسه بر و کیسه بُرند
چه کنم؟ مسئولان مرکز رشوهخوارند و همگی چاپلوس و غارتگر مال مردماند.
بعد گفتند که این خوب نشد
سپس گفتند که این وضع خوب و پسندیده نیست.
«»
معنی بیتهای میانی
لایق خادم محبوب نشد
پیش خود فکر به حالم کردند
چون شایستهی خدمت به مقام محبوب نشدم، دربارهی وضع و سرنوشت من با خودشان مشورت کردند.
اَنپِکتُر ژنرالم کردند
چند مه رفت و مازرهال آمد
مرا به سمت بازرس کل منصوب کردند؛ چند ماه گذشت و سرانجام یک ماژورال (مأمور یا مقام نظامی ارشد) آمد.
شُشَم از آمدنش حال آمد
یک معاون هم از آن کج کُلَهان
با آمدن او بسیار خوشحال شدم و در کنارش یک معاون از آن افراد گردنکلفت و نامتعادل نیز پیدا شد.
پرورش دیده در امعاء شهان
جَسته از بینی دولت بیرون
او در دستگاه پادشاهان و در میان بزرگان پرورش یافته بود و از راه لطف و حمایت دولت به این مقام رسیده بود.
شده افراطی افراطیون
آمد از راه و مزن بر دل شد
در میان افراطیها نیز افراطیتر شده بود؛ از راه رسید و باعث رنج و ناراحتی شد.
کارِ اهل دل از او مشکل شد
چه کند گر مُتِفَرعِن نشود
به سبب رفتار او، کار مردم صاحبدل و درستکار دشوار شد؛ کسی که چنین قدرتی دارد، چگونه خودکامه و زورگو نشود؟
پس بگو هیچ معاون نشود
الغرض باز مرا کار افزود
پس باید گفت هر کس معاون میشود، ناگزیر چنین رفتاری پیدا میکند. خلاصه، دوباره کارهای من بیشتر شد.
که مرا تجربه افزونتر بود
چه بگویم که چه همت کردم
زیرا تجربهی بیشتری داشتم؛ چه بگویم که برای انجام دادن کارها چه تلاش و کوششی کردم.
با ماژُرهال چه خدمت کردم
بعد چون کار به سامان افتاد
برای ماژورال بسیار خدمت کردم و هنگامی که کارها سر و سامان گرفت،
آدژُوان تازه به کوران افتاد
رشته ی کار به دست آوردند
معاون تازهوارد وارد میدان شد و زمام امور را به دست گرفتند.
در صف بنده شکست آوردند
دُم علم کرد معاون که منم
در برابر من صفآرایی کردند و مرا کنار زدند؛ معاون هم خود را پیش انداخت و گفت: من صاحب اختیارم.
من در اطراف ماژر مؤتمنم
کار با من بوَد از سر تا بن
من مورد اعتماد ماژورال هستم و همهی کارها، از آغاز تا پایان، با من است.
بنده گفتم به جهنم تو بکن
داد ضمناً ماژرم دلداری
من هم با کنایه گفتم: به جهنم، خودت انجام بده. در همین ضمن، ماژورال به من دلگرمی داد.
که تو هر کار که بودت داری
باز شد مشغله تفتیش مرا
او گفت: تو همچنان هر کاری را که پیش از این داشتی، در اختیار داری. سپس دوباره کار بازرسی و رسیدگی به امور به من واگذار شد.
دارد این مشغله دل ریش مرا
کاین اداره به غلط دایره شد
این کار بازرسی دل مرا آزرده است؛ زیرا این اداره به اشتباه به یک دایره تبدیل شده است.
چون یکی از شعب سایره شد
اندر این دایره یک آدم نیست
این اداره مانند یکی از شعبههای فرعی و کماهمیت شده است؛ در این دایره حتی یک کارمند درستوحسابی هم وجود ندارد.
پِرسنل نیز به آن منضم نیست
شعب دایره ی من کم شد
هیچ نیروی اداری و کارمندی نیز به آن اختصاص نیافته است؛ تعداد شعبههای زیر نظر من کم شده است.
شیر بی یال و دُم و اشکم شد
من رئیس همه بودم وقتی
در نتیجه، ادارهی من مانند شیری بییالودم و بیهیبت شده است. زمانی رئیس همه بودم،
مایه ی واهمه بودم وقتی
آن زمان شعر جلودارم بود
و در آن زمان چنان اقتداری داشتم که همه از من بیم داشتند؛ آن روزها شعر و سخنوری پشتیبان و پیشتاز من بود.
اَصبَحی کاتب اسرارم بود
رؤسا جمله مطیعم بودند
«اصبحی» نویسنده و محرم اسرار من بود و همهی رؤسا از من اطاعت میکردند.
تابع امر منیعم بودند
حالیا گوش به عرضم نکنند
همه فرمان مرا میپذیرفتند؛ اما اکنون حتی به سخنان و درخواستهای من هم توجه نمیکنند.
جز یکی چون همه فرضم نکنند
آن کسانی که بُدند اذنابم
جز یک نفر، هیچکس مرا به حساب نمیآورد؛ کسانی که پیشتر زیردست و پیرو من بودند،
کار برگشت و شدند اربابم
با حقوق کم و با خرج زیاد
اوضاع برعکس شده و آنان ارباب من شدهاند. با اینکه حقوقم کم و هزینههایم زیاد است،
جقه ی چوبی ام از رعب افتاد
روز و شب یک دم آسوده نی ام
حتی نشان و هیبت ظاهریام نیز بر اثر ترس و بیاعتباری از میان رفته است؛ شب و روز لحظهای آسایش ندارم.
من دگر ای رفقا مردنی ام
بس که در لیوِر و هنگام لِتِه
ای دوستان، دیگر از شدت خستگی و فشار کاری در حال مرگم؛ آنقدر در دفتر و هنگام انجام کارهای اداری،
دوسیه کردم و کارتُن تِرتِه
بس که نُت دادم و آنکِت کردم
پرونده تنظیم کردم و کارتنها را مرتب ساختم؛ آنقدر یادداشت نوشتم و به امور رسیدگی و علامتگذاری کردم،
اشتباه بروت و نت کردم
سوزن آوردم و سنجاق زدم
که از فرط خستگی در ثبت و نوشتن مطالب دچار اشتباه شدم؛ سوزن آوردم و کاغذها را با سنجاق به هم وصل کردم.
پونز و پَنس و به اوراق زدم
هی نشستم به مناعت پس میز
با پونز و گیره، برگهها را مرتب و متصل کردم؛ پیوسته با حفظ ظاهر و وقار پشت میز نشستم.
هی تپاندم دوسیه لای شُمیز
هی پاراف هِشتَم و امضا کردم
مدام پروندهها را در پوشهها گذاشتم و پیوسته آنها را پاراف و امضا کردم.
خاطر مدّعی ارضا کردم
گاه با زنگ و زمانی یا هو
با انجام این کارها خواسته و رضایت اربابرجوع و مدعیان را برآورده ساختم؛ گاهی با زنگ تلفن و گاهی با فریاد و بانگ،
«»
معنی بیتهای پایانی
پیشخدمت طلبیدم به بورو
تو بمیری ز آمور افتادم
در اداره پیشخدمت خواستم؛ به جان تو، گرفتار عشق و عاشقی شدم.
از شر و شور و شعور افتادم
چه کنم زان همه شیفر و نومِرو
از آن همه دردسر، هیاهو و حسابوکتاب درمانده شدهام؛ با آن همه رمز و شماره چه کنم؟
نیست در دست مرا غیر زرو
هر بده کارتن و بستان دوسیه
جز پول چیزی در دست ندارم؛ هرچه میدهم، رسید یا پروندهای بگیر.
هی بیار از درِ دکان نسیه
پیوسته از مغازه جنس نسیه بیاور.
«



