ای دل، فلک سفله کجمدار است

پروین اعتصامی – قصیده شماره 6
ای دل
ای دل، فلک سفله کجمدار است
صد بیم خزانش بهر بهار است
باغی که در آن آشیانه کردی
منزلگه صیاد جانشکار است
از بدسری روزگار بی باک
غمگین مشو ای دوست، روزگار است
یغماگر افلاک، سخت بازوست
دردی کش ایام، هوشیار است
افسانه ی نوشیروان و دارا
ورد سحر قمری و هزار است
ز ایوان مدائن هنوز پیدا
بس قصه ی پنهان و آشکار است
اورنگ شهی بین که پاسبانش
زاغ و زغن و گور و سوسمار است
بیغوله ی غولان چرا بدینسان
آن کاخ همایون زرنگار است
از ناله ی نی قصه ای فراگیر
بس نکته در آن ناله های زار است
در موسم گل، ابر نوبهاری
بر سرو و گل و لاله اشکبار است
آورده ز فصل بهار پیغام
این سبزه که بر طرف جویبار است
در رهگذر سیل، خانه کردن
بیرون شدن از خط اعتبار است
تعویذ بجوی از درستکاری
اهریمن ایام نابکار است
آشفته و مستیم و بر گذرگاه
سنگ و چه و دریا و کوهسار است
دل گرسنه ماندست و روح ناهار
تن را غم تدبیر احتکار است
آن شحنه که کالا ربود دزد است
آن نور که کاشانه سوخت نار است
خوش آنکه ز حصن جهان برونست
شاد آنکه به چشم زمانه خوار است
از قله ی این بیمناک کهسار
خونابه روان همچو آبشار است
بار جسد از دوش جان فرو نه
آزاده روان تو زیر بار است
این گوهر یکتای عالم افروز
در خاک بدینگونه خاکسار است
فردا ز تو ناید توان امروز
رو کار کن اکنون که وقت کار است
همت گهر وقت را ترازوست
طاعت شتر نفس را مهار است
در دوک امل ریسمان نگردد
آن پنبه که همسایه ی شرار است
کالا مبر ای سودگر به همراه
کاین راه نه ایمن ز گیر و دار است
ای روح سبک بر سپهر برپر
کاین جسم گران عاقبت غبار است
بس کن به فراز و نشیب جستن
این رسم و ره اسب بی فسار است
طوطی نکند میل سوی مردار
این عادت مرغان لاشخوار است
هرچند که ماهر بود فسونگر
فرجام هلاکش ز نیش مار است
عمر گذران را تبه مگردان
بعد از تو مه و هفته بیشمار است
زندانی وقت عزیز، ای دل
همواره در اندیشه ی فرار است
از جهل مسوزش به روز روشن
ای بی خبر، این شمع شام تار است
کفتار گرسنه چه میشناسد
کآهو بره پروار یا نزار است
بیهوده مکوش ای طبیب دیگر
بیمار تو در حال احتضار است
باید که چراغی به دست گیرد
در نیمه شب آنکس که رهگذار است
امسال چنان کن که سود یابی
اندوهت اگر از زیان پار است
آسایش صد سال زندگانی
خوشنودی روزی سه و چهار است
بار و بنه ی مردمی هنر شد
بار تو گهی عیب و گاه عار است
اندیشه کن از فقر و تنگدستی
ای آنکه فقیریت در جوار است
گلچین مشو ای دوست کاندرین باغ
یک غنچه جلیس هزار خار است
بیچاره درافتد، زبون دهد جان
صیدی که در این دامگه دچار است
بیش از همه با خویشتن کند بد
آنکس که بدِ خلق خواستار است
ای راهنورد ره حقیقت
هشدار که دیوت رکابدار است
ای دوست، مجازات مستی شب
هنگام سحر، سستی خمار است
آنکس که از این چاه ژرف تیره
با سعی و عمل رست، رستگار است
یک گوهر معنی ز کان حکمت
در گوش، چو فرخنده گوشوار است
هرجا که هنرمند رفت گو رو
گر کابل و گر چین و قندهار است
فضل است که سرمایه ی بزرگی است
علم است که بنیاد افتخار است
کس را نرساند چرا به منزل
گر توسن افلاک راهوار است
یکدل نشود ای فقیه با کس
آن را که دل و دیده صد هزار است
چون با دگران نیست سازگاریش
با تو مشو ایمن که سازگار است
از ساحل تن گر کناره گیری
سود تو درین بحر بی کنار است
از بنده جز آلودگی چه خیزد
پاکی صفت آفریدگار است
از خون جگر، نافه پروراندن
تنها هنر آهوی تتار است
ز ابلیس ره خود مپرس گر چه
در بادیه ی کعبه رهسپار است
پیراهن یوسف چرا نیارند
یعقوب به کنعان در انتظار است
بیدار شو ای گوهری که انگشت
در جایگاه دُر شاهوار است
گفتار تو همواره از تو، پروین
در صفحه ی ایام یادگار است
معنی بیتهای نخستین
ای دل، فلک سفله کجمدار است / صد بیم خزانش بهر بهار است
ای دل، این آسمان پست و فرومایه ناسازگار و کجرفتار است و برای هر بهاری، بیمهای بسیار از خزان دارد.
باغی که در آن آشیانه کردی / منزلگه صیاد جانشکار است
باغ و جهانی که در آن سکونت گزیدهای، جایگاه شکارچی جانگیر و دامگاهی خطرناک است.
از بدسری روزگار بی باک / غمگین مشو ای دوست، روزگار است
ای دوست، از بدرفتاری و ناسازگاری روزگار بیمناک و اندوهگین مباش؛ این نیز رسم و خاصیت روزگار است.
یغماگر افلاک، سخت بازوست / دردی کش ایام، هوشیار است
روزگار غارتگر و آسمانِ بیرحم نیرومند است؛ پس ای رنجکشیدهٔ زمانه، هوشیار و آگاه باش.
افسانه ی نوشیروان و دارا / ورد سحر قمری و هزار است
داستان پادشاهانی چون نوشیروان و داریوش، مانند آواز سحرگاهی قمری و بلبل، ورد زبانها و مایهٔ یادآوری گذشته است.
ز ایوان مدائن هنوز پیدا / بس قصه ی پنهان و آشکار است
از ایوان مدائن هنوز داستانهای بسیار، چه پنهان و چه آشکار، به چشم میخورد و حکایت میشود.
اورنگ شهی بین که پاسبانش / زاغ و زغن و گور و سوسمار است
بنگر که تخت شاهی به کجا رسیده است که نگهبانانش زاغ و کلاغ، گورخر و سوسمارند.
بیغوله ی غولان چرا بدینسان / آن کاخ همایون زرنگار است
چرا آن کاخ باشکوه و زرین اکنون مانند لانهٔ دیوان و غولان ویران و متروک شده است؟
از ناله ی نی قصه ای فراگیر / بس نکته در آن ناله های زار است
از نالهٔ نی داستانی بیاموز؛ زیرا در نالههای اندوهناک آن نکتهها و پندهای فراوانی نهفته است.
در موسم گل، ابر نوبهاری / بر سرو و گل و لاله اشکبار است
در فصل بهار و هنگام شکفتن گلها، ابر بهاری بر سرو و گل و لاله اشک میبارد.
آورده ز فصل بهار پیغام / این سبزه که بر طرف جویبار است
این سبزهای که کنار جویبار روییده، از فصل بهار پیامی آورده و آمدن آن را خبر میدهد.
در رهگذر سیل، خانه کردن / بیرون شدن از خط اعتبار است
خانه ساختن در مسیر سیلاب، کاری بیخردانه و خارج از حدود عقل و اعتبار است.
تعویذ بجوی از درستکاری / اهریمن ایام نابکار است
برای در امان ماندن از روزگار بدکار، به درستکاری پناه ببر و آن را چون حرز و تعویذ خود قرار ده.
آشفته و مستیم و بر گذرگاه / سنگ و چه و دریا و کوهسار است
ما آشفته و بیخویشتنیم و در مسیر زندگی با سنگلاخ، چاه، دریا و کوهستانهای دشوار روبهرو هستیم.
دل گرسنه ماندست و روح ناهار / تن را غم تدبیر احتکار است
دل و جان از nourishment و آرامش محروم ماندهاند و جسم گرفتار اندیشهٔ فراهم کردن و ذخیرهٔ نیازهای زندگی است.
آن شحنه که کالا ربود دزد است / آن نور که کاشانه سوخت نار است
آن مأموری که کالا را میرباید، در حقیقت دزد است؛ و آن نوری که خانه را میسوزاند، آتش است.
خوش آنکه ز حصن جهان برونست / شاد آنکه به چشم زمانه خوار است
خوشا کسی که از حصار و وابستگیهای جهان بیرون رفته است؛ و شادمان کسی که در نظر دنیا بیارزش و خوار شمرده میشود.
از قله ی این بیمناک کهسار / خونابه روان همچو آبشار است
از قلهٔ این کوهسار هراسانگیز، خونابهای مانند آبشار روان است.
بار جسد از دوش جان فرو نه / آزاده روان تو زیر بار است
بار تن و جسم را از دوش جان فروگذار؛ زیرا روان آزاد تو زیر سنگینی این بار گرفتار است.
این گوهر یکتای عالم افروز / در خاک بدینگونه خاکسار است
این گوهر یگانه و روشنکنندهٔ جهان، یعنی انسان یا روح او، در خاک چنین خوار و فروتن شده است.
فردا ز تو ناید توان امروز / رو کار کن اکنون که وقت کار است
توان و فرصت امروز را نباید به فردا واگذاشت؛ اکنون کار کن، زیرا زمان کار همین حالاست.
همت گهر وقت را ترازوست / طاعت شتر نفس را مهار است
همت و اراده، معیار ارزش وقت است؛ و فرمانبرداری و عبادت، نفس سرکش را مانند مهار شتر کنترل میکند.
در دوک امل ریسمان نگردد / آن پنبه که همسایه ی شرار است
پنبهای که در کنار آتش قرار دارد، فرصت نمییابد در دوک به ریسمان تبدیل شود؛ امیدهای دور نیز ممکن است پیش از تحقق نابود شوند.
کالا مبر ای سودگر به همراه / کاین راه نه ایمن ز گیر و دار است
ای سوداگر، کالا با خود در این راه مبر؛ زیرا این مسیر از گرفتاری و خطر در امان نیست.
ای روح سبک بر سپهر برپر / کاین جسم گران عاقبت غبار است
ای روح سبکبال، به سوی آسمان پرواز کن؛ زیرا این جسم سنگین سرانجام به خاک و غبار تبدیل خواهد شد.
بس کن به فراز و نشیب جستن / این رسم و ره اسب بی فسار است
در جستوجوی فراز و نشیبهای دنیا زیادهروی مکن؛ این شیوه مانند حرکت اسبی بیلگام و بیمهار است.
طوطی نکند میل سوی مردار / این عادت مرغان لاشخوار است
طوطی به سوی مردار میل نمیکند؛ علاقه به مردار، عادت پرندگان لاشخوار است.
هرچند که ماهر بود فسونگر
هرچند افسونگر و جادوگر بسیار ماهری باشد.
معنی بیتهای میانی
فرجام هلاکش ز نیش مار است / عمر گذران را تبه مگردان
سرانجامِ نابودی انسان ممکن است همچون گزیدهشدن از مار باشد؛ پس عمر گذرا و ارزشمند خود را تباه نکن.
بعد از تو مه و هفته بیشمار است / زندانی وقت عزیز، ای دل
پس از تو ماهها و هفتههای فراوانی در پیش است؛ ای دل، تو که در زندان زمان گرفتار هستی، قدر وقت عزیز را بدان.
همواره در اندیشه ی فرار است / از جهل مسوزش به روز روشن
دلِ گرفتار همواره در اندیشهٔ رهایی است؛ پس در روز روشن، خود را با نادانی و جهل نیازار.
ای بی خبر، این شمع شام تار است / کفتار گرسنه چه میشناسد
ای بیخبر، این چراغ در شب تاریک راهنماست؛ اما کفتار گرسنه ارزش و حقیقت چنین نعمتی را نمیشناسد.
کآهو بره پروار یا نزار است / بیهوده مکوش ای طبیب دیگر
کفتار برایش تفاوتی ندارد که آهو یا بره فربه باشد یا لاغر؛ ای طبیب، بیش از این بیهوده تلاش نکن.
بیمار تو در حال احتضار است / باید که چراغی به دست گیرد
بیمار تو در واپسین لحظات زندگی است؛ کسی که در تاریکی راه میرود، باید چراغی با خود داشته باشد.
در نیمه شب آنکس که رهگذار است / امسال چنان کن که سود یابی
آنکس که نیمهشب در راه است، به چراغ نیاز دارد؛ تو نیز امسال چنان عمل کن که حاصل و سودی به دست آوری.
اندوهت اگر از زیان پار است / آسایش صد سال زندگانی
اگر اندوهت از زیان سال گذشته است، بدان که آسایش و خوشیِ یک عمر ارزشمند است.
خوشنودی روزی سه و چهار است / بار و بنه ی مردمی هنر شد
خوشبختی و رضایت واقعی شاید تنها چند روز اندک نصیب انسان شود؛ هنر، توشه و سرمایهٔ شایستهٔ آدمی است.
بار تو گهی عیب و گاه عار است / اندیشه کن از فقر و تنگدستی
اما بار و دارایی تو گاهی مایهٔ عیب و گاهی سبب ننگ است؛ دربارهٔ فقر و تنگدستی چارهاندیشی کن.
ای آنکه فقیریت در جوار است / گلچین مشو ای دوست کاندرین باغ
ای کسی که فقر در کنار توست، ای دوست، تنها به چیدن گلها دل خوش نکن؛ در این باغ باید به حقیقت امور نیز توجه داشت.
یک غنچه جلیس هزار خار است / بیچاره درافتد، زبون دهد جان
هر غنچهای در کنار هزار خار قرار دارد؛ انسان بیچاره اگر در دام بیفتد، ناتوان و خوار جان میدهد.
صیدی که در این دامگه دچار است / بیش از همه با خویشتن کند بد
شکاری که گرفتار این دامگاه شود، بیچاره و ناتوان خواهد مرد؛ انسان بیش از هر کس به خودش بدی میکند.
آنکس که بدِ خلق خواستار است / ای راهنورد ره حقیقت
کسی که بدیِ مردم را میخواهد، در حقیقت بیش از همه به خودش آسیب میرساند؛ ای سالک راه حقیقت، به این نکته توجه کن.
هشدار که دیوت رکابدار است / ای دوست، مجازات مستی شب
آگاه باش که دیو و نیروهای اهریمنی راهنمای تو شدهاند؛ ای دوست، مستی شبانه مجازاتی دارد.
هنگام سحر، سستی خمار است / آنکس که از این چاه ژرف تیره
مجازات مستی شب، سستی و خماری هنگام سحر است؛ کسی که از این چاه عمیق و تاریک رهایی یابد…
با سعی و عمل رست، رستگار است / یک گوهر معنی ز کان حکمت
هر کس با کوشش و عمل از این چاه نجات پیدا کند، رستگار است؛ یک گوهر معنوی از معدن حکمت…
در گوش، چو فرخنده گوشوار است / هرجا که هنرمند رفت گو رو
چنین گوهر حکمت در گوش، مانند گوشوارهای مبارک و ارزشمند است؛ هر جا هنرمندی رفت، تو نیز به دنبال او برو.
گر کابل و گر چین و قندهار است / فضل است که سرمایه ی بزرگی است
مقصد هر جا که باشد، کابل یا چین و قندهار، فضیلت و دانش سرمایهای بزرگ و ارزشمند است.
علم است که بنیاد افتخار است / کس را نرساند چرا به منزل
این علم است که پایه و اساس افتخار به شمار میآید؛ چرا کسی را به منزل مقصود نرساند؟
گر توسن افلاک راهوار است / یکدل نشود ای فقیه با کس
حتی اگر اسب آسمانها تندرو و رام باشد، بدون همراهی و همدلی رسیدن به مقصد ممکن نیست؛ ای فقیه، با هیچکس یکدل نمیشود.
آن را که دل و دیده صد هزار است / چون با دگران نیست سازگاریش
کسی که دل و چشمهای فراوان دارد و به همهچیز مینگرد، چون با دیگران سازگاری ندارد…
با تو مشو ایمن که سازگار است / از ساحل تن گر کناره گیری
گمان نکن که با تو سازگار خواهد بود؛ اگر از ساحل تن و وابستگیهای جسمانی کناره بگیری…
سود تو درین بحر بی کنار است / از بنده جز آلودگی چه خیزد
سود تو در این دریای بیکرانِ معنویت است؛ از بنده و انسانِ وابسته به خواهشها جز آلودگی و نقص چیزی برنمیخیزد.
پاکی صفت آفریدگار است / از خون جگر، نافه پروراندن
پاکی از صفات خداوند و آفریدگار است؛ پرورش دادن مشک از خون جگر…
تنها هنر آهوی تتار است / ز ابلیس ره خود مپرس گر چه
تنها هنر آهوی تاتار همین است که از خون جگر مشک میپرورد؛ راه خود را از ابلیس نپرس، هرچند…
در بادیه ی کعبه رهسپار است / پیراهن یوسف چرا نیارند
او در بیابان به سوی کعبه در حرکت باشد؛ چرا پیراهن یوسف را نمیآورند…
یعقوب به کنعان در انتظار است / بیدار شو ای گوهری که انگشت
زیرا یعقوب در کنعان چشمبهراه است؛ ای گوهر ارزشمند، بیدار شو، تو که بر انگشت قرار گرفتهای.
معنی بیتهای پایانی
در جایگاه دُر شاهوار است
در جایگاهی ارزشمند و گرانبها همچون مروارید شاهانه قرار دارد.
گفتار تو همواره از تو، پروین / در صفحه ی ایام یادگار است
ای پروین، سخنان تو همیشه از خودت به یادگار میماند و در صفحهٔ روزگار ثبت خواهد شد.
تفسیر کلی
در این شعر، شاعر دل را از بیوفایی و ناپایداری روزگار آگاه میکند و جهان را همچون فلکی کجمدار و بیرحم میبیند. باغی که دل در آن مأوا گرفته، در حقیقت دامگاهی است که صیادِ مرگ و حوادث در آن کمین کرده است. بااینحال، شاعر از تسلیم شدن در برابر اندوه بازمیدارد و یادآور میشود که غمها و شادیهای زندگی گذرا هستند. پیام شعر دعوت به هوشیاری، شکیبایی و شناخت بیثباتی روزگار است.



