ای دل عبث مخور غم دنیا را

پروین اعتصامی – قصیده شماره 1
ای دل
ای دل عبث مخور غم دنیا را
فکرت مکن نیامده فردا را
کنج قفس چو نیک بیندیشی
چون گلشن است مرغ شکیبا را
بشکاف خاک را و ببین آنگه
بی مهری زمانه ی رسوا را
این دشت، خوابگاه شهیدانست
فرصت شمار وقت تماشا را
از عمر رفته نیز شماری کن
مشمار جدی و عقرب و جوزا را
دور است کاروان سحر زینجا
شمعی بباید این شب یلدا را
در پرده، صد هزار سیه کاریست
این تند سیر گنبد خضرا را
پیوند او مجوی که گم کرده است
نوشیروان و هرمز و دارا را
این جویبار خرد که می بینی
از جای کنده صخره ی صمّا را
آرامشی ببخش توانی گر
این دردمند خاطر شیدا را
افسون فسای، افعی شهوت را
افسار بند مرکب سودا را
پیوند بایدت زدن ای عارف
در باغ دهر حنظل و خرما را
ز آتش بغیر آب فرو ننشاند
سوز و گداز و تندی و گرما را
پنهان هرگز می نتوان کردن
از چشم عقل قصه ی پیدا را
دیدار تیره روزی نابینا
عبرت بس است مردم بینا را
ای دوست، تا که دسترسی داری
حاجت برآر اهل تمنا را
زیراک جستن دل مسکینان
شایان سعادتی است توانا را
از بس بخفتی، این تن آلوده
آلود این روان مصفا را
از رفعت از چه با تو سخن گویند
نشناختی تو پستی و بالا را
مریم بسی بنام بود لکن
رتبت یکی است مریم عذرا را
بشناس ای که راهنوردستی
پیش از روش، درازی و پهنا را
خود رای می نباش که خودرایی
راند از بهشت، آدم و حوا را
پاکی گزین که راستی و پاکی
بر چرخ برفراشت مسیحا را
آنکس ببرد سود که بی انده
آماج گشت فتنه ی دریا را
اول بدیده روشنئی آموز
زان پس بپوی این ره ظلما را
پروانه پیش از آنکه بسوزندش
خرمن بسوخت وحشت و پروا را
شیرینی آنکه خورد فزون از حد
مستوجب است تلخی صفرا را
ای باغبان، سپاه خزان آمد
بس دیر کشتی این گل رعنا را
بیمار مُرد بسکه طبیب او
بیگاه کار بست مداوا را
علم است میوه، شاخه ی هستی را
فضل است پایه، مقصد والا را
نیکو نکوست، غازه و گلگونه
نبود ضرور چهره ی زیبا را
عاقل به وعده ی بره ی بریان
ندهد ز دست نزل مهنّا را
ای نیک، با بدان منشین هرگز
خوش نیست وصله جامه ی دیبا را
گردی چو پاکباز، فلک بندد
بر گردن تو عقد ثریا را
صیاد را بگوی که پر مشکن
این صید تیره روز بی آوا را
ای آنکه راستی به من آموزی
خود در ره کج از چه نهی پا را
خون یتیم درکشی و خواهی
باغ بهشت و سایه ی طوبی را
نیکی چه کرده ایم که تا روزی
نیکو دهند مزد عمل، ما را
انباز ساختیم و شریکی چند
پروردگار صانع یکتا را
برداشتیم مهره ی رنگین را
بگذاشتیم لولو لالا را
آموزگار خلق شدیم اما
نشناختیم خود الف و با را
بت ساختیم در دل و خندیدیم
بر کیش بد، برهمن و بودا را
ای آنکه عزم جنگ یلان داری
اول بسنج قوت اعضا را
از خاک تیره لاله برون کردن
دشوار نیست ابر گهر زا را
ساحر، فسون و شعبده انگارد
نور تجلی و ید بیضا را
در دام روزگار ز یکدیگر
نتوان شناخت پشه و عنقا را
در یک ترازو از چه راه اندازد
گوهرشناس، گوهر و مینا را
هیزم هزار سال اگر سوزد
ندهد شمیم عود مطرّا را
بر بوریا و دلق، کس ای مسکین
نفروختست اطلس و خارا را
ظلم است در یکی قفس افکندن
مردار خوار و مرغ شکرخا را
خون سر و شرار دل فرهاد
سوزد هنوز لاله ی حمرا را
پروین، به روز حادثه و سختی
در کار بند صبر و مدارا را
معنی بیتهای نخستین
ای دل عبث مخور غم دنیا را / فکرت مکن نیامده فردا را
ای دل، برای دنیا بیهوده غمگین مباش و درباره آیندهای که هنوز نیامده است، اندیشه و نگرانی نکن.
کنج قفس چو نیک بیندیشی / چون گلشن است مرغ شکیبا را
اگر درست بیندیشی، گوشه قفس برای پرنده شکیبا مانند باغ و گلستان است.
بشکاف خاک را و ببین آنگه / بی مهری زمانه ی رسوا را
خاک را بشکاف و در آن، نشانههای بیوفایی و بیرحمی رسواکننده روزگار را ببین.
این دشت، خوابگاه شهیدانست / فرصت شمار وقت تماشا را
این دشت آرامگاه شهیدان است؛ پس فرصت حضور و تماشای آن را غنیمت بدان.
از عمر رفته نیز شماری کن / مشمار جدی و عقرب و جوزا را
به جای شمردن صورتهای فلکی جدی و عقرب و جوزا، سالهای از دسترفته عمرت را بشمار.
دور است کاروان سحر زینجا / شمعی بباید این شب یلدا را
سپیدهدم و روشنایی از اینجا دور است؛ برای گذراندن این شب طولانی، به شمعی نیاز است.
در پرده، صد هزار سیه کاریست / این تند سیر گنبد خضرا را
در پس پرده آسمان گردان، هزاران زشتی و ستم پنهان است.
پیوند او مجوی که گم کرده است / نوشیروان و هرمز و دارا را
از روزگار و جهان انتظار وفاداری نداشته باش؛ زیرا پادشاهانی چون نوشیروان، هرمز و دارا را نیز از میان برده است.
این جویبار خرد که می بینی / از جای کنده صخره ی صمّا را
این جویبار کوچک و ظریف خرد را که میبینی، میتواند سنگ سخت و ناشنوا را نیز از جای بکند.
آرامشی ببخش توانی گر / این دردمند خاطر شیدا را
اگر میتوانی، به این دل پریشان و عاشق آرامش ببخش.
افسون فسای، افعی شهوت را / افسار بند مرکب سودا را
افسون شهوت را باطل کن و مرکب خیال و هوس را مهار ساز.
پیوند بایدت زدن ای عارف / در باغ دهر حنظل و خرما را
ای عارف، باید در باغ جهان میان تلخی و شیرینی، یعنی حنظل و خرما، پیوند و سازگاری برقرار کنی.
ز آتش بغیر آب فرو ننشاند / سوز و گداز و تندی و گرما را
جز آب، چیزی نمیتواند سوز، گداز، تندی و گرمای آتش را فروبنشاند.
پنهان هرگز می نتوان کردن / از چشم عقل قصه ی پیدا را
حقیقت آشکار را هرگز نمیتوان از نگاه خرد پنهان کرد.
دیدار تیره روزی نابینا / عبرت بس است مردم بینا را
دیدن بدبختی و محرومیت انسان نابینا برای افراد بینا، خود درس عبرتی بزرگ است.
ای دوست، تا که دسترسی داری / حاجت برآر اهل تمنا را
ای دوست، تا زمانی که توانایی داری، نیاز نیازمندان و درخواستکنندگان را برآورده کن.
زیراک جستن دل مسکینان / شایان سعادتی است توانا را
زیرا دلجویی از بینوایان و برآوردن نیاز آنان، برای انسان توانگر موجب سعادت است.
از بس بخفتی، این تن آلوده / آلود این روان مصفا را
از بس در غفلت و خواب ماندهای، این جسم آلوده، روان پاک و روشن تو را نیز آلوده کرده است.
از رفعت از چه با تو سخن گویند / نشناختی تو پستی و بالا را
چرا باید درباره بلندی و بزرگی با تو سخن گفت، در حالی که هنوز پستی و بلندی را نشناختهای؟
مریم بسی بنام بود لکن / رتبت یکی است مریم عذرا را
زنان بسیاری مریم نام داشتهاند، اما مقام و مرتبه مریم عذرا یگانه و بیمانند است.
بشناس ای که راهنوردستی / پیش از روش، درازی و پهنا را
ای رهرو، پیش از حرکت، طول و عرض راه و دشواریهای آن را بشناس.
خود رای می نباش که خودرایی / راند از بهشت، آدم و حوا را
خودسر و خودرأی مباش؛ زیرا خودرأیی آدم و حوا را از بهشت بیرون راند.
پاکی گزین که راستی و پاکی / بر چرخ برفراشت مسیحا را
پاکی را انتخاب کن، زیرا راستی و پاکی حضرت مسیح را به مقام بلند رساند.
آنکس ببرد سود که بی انده / آماج گشت فتنه ی دریا را
کسی سود میبرد که بیهراس در برابر آشوبها و خطرهای زندگی دریایی قرار گیرد و با آنها روبهرو شود.
اول بدیده روشنئی آموز / زان پس بپوی این ره ظلما را
نخست چشم خود را به روشنایی و حقیقت عادت بده، سپس در راه تاریک و دشوار زندگی گام بردار.
پروانه پیش از آنکه بسوزندش / خرمن بسوخت وحشت و پروا را
پروانه پیش از آنکه در آتش بسوزد، از ترس و احتیاط خویش گذشت و آنها را نابود کرد.
شیرینی آنکه خورد فزون از حد / مستوجب است تلخی صفرا را
کسی که بیش از اندازه شیرینی بخورد، سزاوار تحمل تلخی و بیماری صفراست.
ای باغبان، سپاه خزان آمد / بس دیر کشتی این گل رعنا را
ای باغبان، سپاه پاییز فرا رسیده است؛ تو این گل زیبا را بسیار دیر کاشتی.
بیمار مُرد بسکه طبیب او / بیگاه کار بست مداوا را
بیمار از دنیا رفت، زیرا پزشک درمان او را بسیار دیر آغاز کرد.
معنی بیتهای پایانی
علم است میوه، شاخه ی هستی را / فضل است پایه، مقصد والا را
دانش میوه و نتیجهٔ درخت هستی است و فضیلت و برتری، پایه و اساس رسیدن به مقصد بلند و ارزشمند است.
نیکو نکوست، غازه و گلگونه / نبود ضرور چهره ی زیبا را
برای چهرهٔ زیبا، آرایش و سرخاب و سفیداب ضروری نیست؛ زیباییِ حقیقی خود بهخودی نیکوست.
عاقل به وعده ی بره ی بریان / ندهد ز دست نزل مهنّا را
انسان خردمند به امید وعدهٔ غذایی بهتر، نعمت آماده و گوارایی را که اکنون در اختیار دارد از دست نمیدهد.
ای نیک، با بدان منشین هرگز / خوش نیست وصله جامه ی دیبا را
ای نیکوکار، هرگز با بدکاران همنشین نشو؛ زیرا پیوند بدی با نیکی مانند وصلهکردن پارچهای زشت بر جامهای فاخر است.
گردی چو پاکباز، فلک بندد / بر گردن تو عقد ثریا را
اگر پاکدل و فداکار شوی، آسمان از سر بزرگواری و ارجمندی، گردنبند ستارگان ثریا را بر گردنت میآویزد.
صیاد را بگوی که پر مشکن / این صید تیره روز بی آوا را
به شکارچی بگو بال و پر این پرندهٔ بیپناه و خاموش را مشکن و بر او ستم روا مدار.
ای آنکه راستی به من آموزی / خود در ره کج از چه نهی پا را
ای کسی که به من راستگویی میآموزی، چرا خودت در راه نادرستی گام میگذاری؟
خون یتیم درکشی و خواهی / باغ بهشت و سایه ی طوبی را
چگونه خون یتیم را میریزی و در عین حال خواهان بهشت و سایهٔ درخت طوبی هستی؟
نیکی چه کرده ایم که تا روزی / نیکو دهند مزد عمل، ما را
ما چه کار نیکی انجام دادهایم که امیدوار باشیم روزی پاداش نیکِ کردارمان را به ما بدهند؟
انباز ساختیم و شریکی چند / پروردگار صانع یکتا را
برای پروردگار یگانه و آفرینندهٔ جهان، شریکها و همتایانی قرار دادیم.
برداشتیم مهره ی رنگین را / بگذاشتیم لولو لالا را
دانهٔ رنگین و کمارزش را برداشتیم و مروارید گرانبها را کنار گذاشتیم؛ یعنی ارزشها را نشناختیم.
آموزگار خلق شدیم اما / نشناختیم خود الف و با را
مدعی آموزش و راهنمایی مردم شدیم، اما خودمان ابتداییترین چیزها را نیز نمیدانستیم.
بت ساختیم در دل و خندیدیم / بر کیش بد، برهمن و بودا را
در دل خود بتپرستی کردیم و در همان حال آیین برهمن و بودا را به سبب بتپرستی سرزنش کردیم.
ای آنکه عزم جنگ یلان داری / اول بسنج قوت اعضا را
ای کسی که قصد نبرد با پهلوانان داری، نخست توان و نیروی خودت را بسنج.
از خاک تیره لاله برون کردن / دشوار نیست ابر گهر زا را
برای ابر گوهرزا دشوار نیست که از خاک تیره، گل لاله برویاند؛ آفرینش زیبایی از دل تیرگی برای قدرت طبیعت آسان است.
ساحر، فسون و شعبده انگارد / نور تجلی و ید بیضا را
جادوگر، نور تجلی الهی و دست درخشان موسی را نیز جادو و شعبده میپندارد.
در دام روزگار ز یکدیگر / نتوان شناخت پشه و عنقا را
در دام و گرفتاریهای روزگار، گاهی تفاوت میان موجودی ناچیز چون پشه و موجودی افسانهای و بزرگ چون عنقا آشکار نمیماند.
در یک ترازو از چه راه اندازد / گوهرشناس، گوهر و مینا را
گوهرشناس، جواهر ارزشمند و مینا یا شیء کمارزش را در یک ترازو و با یک معیار نمیسنجد؛ ارزشها یکسان نیستند.
هیزم هزار سال اگر سوزد / ندهد شمیم عود مطرّا را
اگر چوب معمولی هزار سال هم بسوزد، هرگز رایحهٔ خوش و پاکیزهٔ عود را نخواهد داشت.
بر بوریا و دلق، کس ای مسکین / نفروختست اطلس و خارا را
ای بینوا، هیچکس پارچهٔ ابریشمی و سنگ گرانبها را به جای بوریا و جامهٔ ژنده نفروخته است؛ هر چیز ارزش و جایگاه خود را دارد.
ظلم است در یکی قفس افکندن / مردار خوار و مرغ شکرخا را
ظلم است که پرندهٔ مردارخوار و پرندهٔ خوشآواز را در یک قفس بگذارند؛ زیرا طبیعت و شأن آنها یکسان نیست.
خون سر و شرار دل فرهاد / سوزد هنوز لاله ی حمرا را
خون سر و آتش دل فرهاد هنوز هم لالهٔ سرخ را شعلهور و سرخ نگه میدارد؛ یاد عشق و رنج او همچنان باقی است.
پروین، به روز حادثه و سختی / در کار بند صبر و مدارا را
پروین، در روز گرفتاری و سختی، شکیبایی و بردباری را پیشه کن.
تفسیر کلی
شاعر دل را از غم بیهوده درباره دنیا و نگرانی از آینده برحذر میدارد و انسان را به آرامش و شکیبایی فرامیخواند. قفس، در نگاه مرغ صبور، میتواند به سبب نگرش درست همچون گلشن جلوه کند؛ بنابراین آرامش بیش از آنکه به شرایط بیرونی وابسته باشد، به نگاه انسان بستگی دارد. شاعر با دعوت به شکافتن خاک، بیوفایی و ناپایداری زمانه را یادآور میشود و انسان را متوجه سرنوشت همگان میسازد. در پایان نیز دشت شهیدان را نماد گذرایی زندگی میداند و توصیه میکند فرصت کوتاه عمر را با بصیرت و قدرشناسی سپری کنیم.



