قمر آن نیست که عاشق بَرَد از یاد او را

ایرج میرزا – غزل شماره 1
قمر آن نیست که عاشق بَرَد از یاد او را
یادش آن گل که نه از کف ببَرَد باد او را
مَلَکی بود قمر پیش خداوند عزیز
مرتعی بود فلک خرم و آزاد او را
چون خدا خلق جهان کرد به این طرز و مثال
دقّتی کرد و پسندیده نیفتاد او را
دید چیزی که به دل چنگ زند در وی نیست
لاجرم دل ز قمر کند و فرستاد او را
حُسن هم داد خدا بر وی، حُسن عجبی
گرچه بس بود همان حُسن خداداد او را
جمله اطوار نکوهیده از او باز گرفت
هر چه اخلاق نکو بود و به جا، داد او را
گرچه به شمشاد و به سوسن گذرد اندر باغ
بپرستند همه سوسن و شمشاد او را
بلبل از رشک صدای تو گلو پاره کند
ورنه بهر چه بوَد این همه فریاد او را
معنی بیتهای شعر
قمر آن نیست که عاشق بَرَد از یاد او را / یادش آن گل که نه از کف ببَرَد باد او را
قمر کسی نیست که عاشق بتواند او را از یاد ببرد؛ همانگونه که باد نمیتواند یاد و عطر آن گل را از میان ببرد.
مَلَکی بود قمر پیش خداوند عزیز / مرتعی بود فلک خرم و آزاد او را
قمر در پیشگاه خداوند فرشتهای عزیز بود و آسمان، چراگاه سرسبز و گستردهای بود که او آزادانه در آن میگشت.
چون خدا خلق جهان کرد به این طرز و مثال / دقّتی کرد و پسندیده نیفتاد او را
هنگامی که خداوند جهان را با این شکل و نمونه آفرید، در آن دقت کرد، اما آن را چندان پسندیده نیافت.
دید چیزی که به دل چنگ زند در وی نیست / لاجرم دل ز قمر کند و فرستاد او را
دید در جهان چیزی نیست که دل را به خود جذب کند؛ بنابراین از قمر دل کند و او را به زمین فرستاد.
حُسن هم داد خدا بر وی، حُسن عجبی / گرچه بس بود همان حُسن خداداد او را
خداوند زیبایی شگفتانگیزی نیز به قمر بخشید، هرچند همان زیبایی ذاتی و خدادادی برای او کافی بود.
جمله اطوار نکوهیده از او باز گرفت / هر چه اخلاق نکو بود و به جا، داد او را
خداوند همه رفتارها و خصلتهای ناپسند را از او دور کرد و هرچه اخلاق خوب و شایسته بود، به او بخشید.
گرچه به شمشاد و به سوسن گذرد اندر باغ / بپرستند همه سوسن و شمشاد او را
اگر قمر در باغ از کنار شمشاد و سوسن بگذرد، همه سوسنها و شمشادها او را خواهند پرستید و در برابر زیباییاش سر فرود خواهند آورد.
بلبل از رشک صدای تو گلو پاره کند / ورنه بهر چه بوَد این همه فریاد او را
بلبل از حسادت به آواز تو گلوی خود را میدرد؛ وگرنه این همه فریاد و نالهاش برای چیست؟
تفسیر کلی
این غزل، قمر را موجودی آسمانی و گرامی نزد خداوند تصویر میکند که پیش از آفرینش انسان در جایگاهی آزاد و دلانگیز میزیسته است. شاعر میگوید خداوند پس از آفرینش جهان دریافت که در آن چیزی برای دلباختن و پیوند عاطفی وجود ندارد، ازاینرو قمر را از عالم بالا به میان آدمیان فرستاد. زیبایی شگفتانگیز قمر چنان است که هیچ عاشقی نمیتواند او را از یاد ببرد و حتی باد نیز توان ربودن یاد او را ندارد. در مجموع، شعر با زبانی خیالانگیز، عشق و زیبایی معشوق را موهبتی آسمانی و فراتر از فراموشی نشان میدهد.



