به زمین می زنی و می شکنی

فروغ فرخزاد – مجموعه ی اسیر
شماره 13
دیدار تلخ
به زمین می زنی و می شکنی
عاقبت شیشه ی امیدی را
سخت مغروری و میسازی سرد
در دلی، آتش جاویدی را
دیدمت، وای چه دیداری، وای
این چه دیدار دلازاری بود
بی گمان بردهای از یاد آن عهد
که مرا با تو سر و کاری بود
این چه عشقی است که در دل دارم
من از این عشق چه حاصل دارم
میگریزی ز من و در طلبت
باز هم کوشش باطل دارم
باز لبهای عطش کرده ی من
لب سوزان تو را میجوید
میتپد قلبم و با هر تپشی
قصه ی عشق تو را میگوید
بخت اگر از تو جدایم کرده
میگشایم گره از بخت، چه باک
ترسم این عشق سرانجام مرا
بکشد تا به سراپرده ی خاک
خلوت خالی و خاموش مرا
تو پر از خاطره کردی، ای مرد
شعر من شعله ی احساس منست
تو مرا شاعره کردی، ای مرد
آتش عشق به چشمت یک دم
جلوه ای کرد و سرابی گردید
تا مرا واله و بی سامان دید
نقش افتاده بر آبی گردید
سینهای، تا که بر آن سر بنهم
دامنی تا که بر آن ریزم اشک
آه، ای آنکه غم عشقت نیست
میبرم بر تو و بر قلبت رشک
به زمین میزنی و میشکنی
عاقبت شیشه ی امیدی را
سخت مغروری و میسازی سرد
در دلی، آتش جاویدی را
اهواز – زمستان 1333
معنی بندهای شعر
به زمین می زنی و می شکنی
۱. به زمین میزنی و میشکنی / عاقبت شیشهی امیدی را / سخت مغروری و میسازی سرد / در دلی، آتش جاویدی را
معنی: سرانجام امیدی را که در دل من وجود دارد، نابود میکنی؛ گویی شیشهای را بر زمین میزنی و میشکنی. تو بسیار مغرور و بیاعتنا هستی و در عین حال، آتش عشقی را که در دل من شعلهور است، سرد و خاموش میسازی. شاعر از بیمهری معشوق و ویران شدن امیدهای عاشقانهاش سخن میگوید.
۲. دیدمت، وای چه دیداری، وای / این چه دیدار دلازاری بود / بیگمان بردهای از یاد آن عهد / که مرا با تو سر و کاری بود
معنی: تو را دیدم، اما این دیدار بهجای شادی، برایم رنجآور و دردناک بود. گویی تو پیمان و عهد گذشته را فراموش کردهای؛ همان زمانی که میان من و تو رابطهای عاشقانه وجود داشت. شاعر از دیدار معشوقی سخن میگوید که دیگر مانند گذشته به او توجهی ندارد.
۳. این چه عشقی است که در دل دارم / من از این عشق چه حاصل دارم / میگریزی ز من و در طلبت / باز هم کوشش باطل دارم
معنی: شاعر از خود میپرسد این چه عشقی است که در دل دارد و از آن چه سودی نصیبش میشود. معشوق از او دوری میکند، اما شاعر همچنان در جستوجوی اوست و برای رسیدن به او تلاش میکند؛ تلاشی که ظاهراً بینتیجه میماند. این بند بیانگر سرگردانی عاشق میان امید به وصال و ناامیدی از رسیدن به معشوق است.
۴. باز لبهای عطشکردهی من / لب سوزان تو را میجوید / میتپد قلبم و با هر تپشی / قصهی عشق تو را میگوید
معنی: لبهای تشنه و مشتاق شاعر همچنان در جستوجوی لبهای گرم معشوق است. قلب او نیز با هر ضربان، عشق و دلبستگیاش را به معشوق یادآوری میکند. با وجود بیمهری و دوری معشوق، عشق همچنان در وجود شاعر زنده است و تمام احساسات و خواستههای او را تحت تأثیر قرار میدهد.
۵. بخت اگر از تو جدایم کرده / میگشایم گره از بخت، چه باک / ترسم این عشق سرانجام مرا / بکشد تا به سراپردهی خاک
معنی: اگر سرنوشت مرا از تو جدا کرده باشد، از این جدایی نمیترسم و میکوشم گره از بخت خود باز کنم. اما نگرانی من این است که این عشق سرانجام چنان مرا گرفتار رنج و اندوه کند که به سوی مرگ و نابودی بکشاند. شاعر از یک سو در برابر سرنوشت مقاومت میکند و از سوی دیگر، از شدت ویرانگر عشق خود بیم دارد.
۶. خلوت خالی و خاموش مرا / تو پر از خاطره کردی، ای مرد / شعر من شعلهی احساس من است / تو مرا شاعره کردی، ای مرد
معنی: ای مرد، تو وارد تنهایی و خلوت خاموش من شدی و آن را از خاطرات عاشقانه پر کردی. احساسات و تجربههایی که در رابطه با تو داشتهام، به شعر تبدیل شدهاند. شاعر اعتراف میکند که عشق و حضور این مرد، احساسات نهفتهی او را بیدار کرده و زمینهی شاعری و سرودن شعر را در او پدید آورده است.
۷. آتش عشق به چشمت یک دم / جلوهای کرد و سرابی گردید / تا مرا واله و بیسامان دید / نقش افتاده بر آبی گردید
معنی: آتش عشق برای لحظهای در چشمان معشوق نمایان شد، اما خیلی زود از میان رفت و مانند سرابی ناپایدار شد. هنگامی که معشوق شاعر را شیفته، حیران و آشفته دید، آن جلوهی عشق نیز محو شد؛ درست مانند تصویری که بر سطح آب میافتد و با کوچکترین حرکتی از بین میرود. شاعر از عشق کوتاهمدت و بیثبات معشوق شکایت دارد.
۸. سینهای، تا که بر آن سر بنهم / دامنی تا که بر آن ریزم اشک / آه، ای آنکه غم عشقت نیست / میبرم بر تو و بر قلبت رشک
معنی: شاعر آرزو دارد سینهای مهربان پیدا کند تا سر خود را بر آن بگذارد و دامنی داشته باشد تا اشکهایش را بر آن بریزد. او خطاب به معشوقی که از غم عشق بیخبر است، میگوید که حتی به حال او و قلب بیدردش حسادت میکند؛ زیرا معشوق از رنجی که شاعر تحمل میکند، در امان است.
۹. به زمین میزنی و میشکنی / عاقبت شیشهی امیدی را / سخت مغروری و میسازی سرد / در دلی، آتش جاویدی را
معنی: شاعر در پایان، دوباره از شکستن امیدهایش و بیاعتنایی معشوق سخن میگوید. معشوق با غرور و سردی خود، امید عاشق را نابود میکند و آتش عشق او را به خاموشی میکشاند. تکرار بند آغازین در پایان شعر، بر ماندگاری رنج عاشق و بینتیجه ماندن تلاشهای او تأکید میکند.
آرایههای ادبی
به زمین می زنی و می شکنی
تکرار: تکرار بند آغازین در پایان شعر، ساختار دوری ایجاد کرده است و نشان میدهد که رنج و ناامیدی شاعر همچنان ادامه دارد. تکرار «وای» در «وای چه دیداری، وای» شدت ناراحتی شاعر را نشان میدهد. تکرار «ای مرد» در بند ششم و تکرار واژهی «عشق» در سراسر شعر نیز بر مضمون اصلی تأکید میکند.
استعاره: «شیشهی امید»؛ امید به شیشهای شکننده تشبیه شده است. «آتش جاوید»؛ عشق به آتشی همیشگی تشبیه شده است. «آتش عشق»؛ عشق به آتش مانند شده است. «گره از بخت گشودن»؛ مشکلات و موانع سرنوشت به گره تشبیه شدهاند. «شعلهی احساس»؛ احساسات شاعر به شعلهای سوزان تشبیه شدهاند. «سراب»؛ عشق معشوق به تصویری فریبنده و ناپایدار مانند شده است. «نقش افتاده بر آبی»؛ جلوهی کوتاهمدت عشق به تصویری بر سطح آب تشبیه شده است.
تشبیه: «نقش افتاده بر آبی گردید»؛ عشق معشوق به تصویری تشبیه شده که بر سطح آب میافتد و بهآسانی محو میشود. «آتش عشق» و «شعلهی احساس» نیز بر پایهی تشبیه عشق و احساس به آتش شکل گرفتهاند.
تشخیص (جانبخشی): «قلبم و با هر تپشی قصهی عشق تو را میگوید»؛ قلب مانند انسانی سخنگو تصور شده است. «شیشهی امید» و «آتش جاوید» نیز در بافت شعر به عناصر تصویری فعالی تبدیل شدهاند که وضعیت عاطفی شاعر را بازنمایی میکنند.
کنایه: «به زمین زدن و شکستن شیشهی امید» = نابود کردن امید؛ «سر و کاری داشتن» = ارتباط و رابطه داشتن؛ «در طلب کسی بودن» = در جستوجوی او بودن؛ «گره از بخت گشودن» = برطرف کردن موانع سرنوشت؛ «سر بنهادن بر سینهای» = پناه بردن به آغوشی امن؛ «دامن برای اشک ریختن» = یافتن پناه و همدلی؛ «واله و بیسامان» = عاشق و آشفتهحال شدن.
مراعاتالنظیر: «شیشه، زمین، شکستن» با یکدیگر تناسب دارند؛ «آتش، شعله، سرد، سوزان» در حوزهی گرما و آتش قرار میگیرند؛ «لب، بوسه، سینه، دامن، اشک» با جسم و عواطف انسانی مرتبطاند؛ «بخت، گره، گشودن» نیز در حوزهی مشکلات و سرنوشت تناسب دارند.
حسآمیزی: «لبهای عطشکرده»؛ تشنگی جسمانی برای بیان اشتیاق عاطفی به کار رفته است. «دیدار دلازار»؛ تجربهی دیداری با احساس درد و رنج آمیخته شده است. «آتش احساس» و «آتش عشق» نیز احساسات درونی را با گرما و سوزش بیان میکنند.
تضاد: «آتش / سرد»؛ «امید / شکست»؛ «عشق / بیاعتنایی»؛ «خلوت خالی / پر از خاطره»؛ «عشق جاوید / جلوهی یکدمی»؛ «واله و بیسامان / قلب بیغم»؛ این تضادها فاصلهی میان احساسات عاشق و رفتار معشوق را آشکار میکنند.
نماد: «شیشهی امید» نماد امیدی شکننده است؛ «آتش عشق» نماد شور و اشتیاق عاشقانه؛ «سراب» نماد عشق فریبنده و ناپایدار؛ «نقش بر آب» نماد زوال و بیثباتی؛ «دامن» و «سینه» نماد پناه، امنیت و همدلی؛ «سراپردهی خاک» نماد مرگ و پایان زندگی است.
واجآرایی: تکرار صداهای «ش» و «س» در واژگانی مانند «شیشه»، «شکنی»، «سرد»، «سرانجام»، «سراب» و «شعله» به موسیقی درونی شعر کمک کرده است. تکرار صداهای «آ» و «ع» در «آتش»، «عشق»، «آه» و «آب» نیز با فضای عاطفی و اندوهگین شعر هماهنگ است.
استفهام انکاری: «این چه عشقی است که در دل دارم / من از این عشق چه حاصل دارم»؛ شاعر در قالب پرسش، از بینتیجه بودن عشق خود شکایت میکند. این پرسشها بیش از آنکه به دنبال پاسخ باشند، بیانگر سرخوردگی و ناامیدی او هستند.
ندا: «ای مرد» و «آه، ای آنکه غم عشقت نیست»؛ شاعر با خطاب مستقیم به معشوق، احساسات و اعتراض خود را آشکار میکند.
اغراق: «ترسم این عشق سرانجام مرا / بکشد تا به سراپردهی خاک»؛ شاعر شدت رنج و اندوه خود را تا حد مرگ بیان میکند تا تأثیر ویرانگر عشق را نشان دهد.
تفسیر و مفهوم کلی شعر
به زمین می زنی و می شکنی
پیام اصلی: این شعر دربارهی عشق یکطرفه، بیوفایی معشوق، امیدهای شکسته و رنج عمیق عاشقی است که با وجود بیاعتنایی محبوب، همچنان به او دلبسته مانده است. شاعر از مردی سخن میگوید که روزی در زندگی او حضور داشته و خاطراتی عمیق بر جای گذاشته، اما اکنون عشق و احساس گذشته را فراموش کرده است.
در آغاز شعر، شاعر معشوق را فردی مغرور و سرد معرفی میکند که امیدهای عاشقانهی او را نابود میسازد. تصویر «شیشهی امید» نشان میدهد که امید شاعر هرچند ارزشمند است، در برابر رفتار سرد و بیرحمانهی معشوق بسیار شکننده شده است. در مقابل، «آتش جاوید» بیانگر عشقی است که با وجود بیمهری محبوب، همچنان در دل شاعر میسوزد.
دیدار دوبارهی معشوق بهجای آنکه شادی و آرامش بیاورد، به تجربهای دردناک تبدیل میشود. شاعر احساس میکند که معشوق عهد گذشته را از یاد برده و دیگر به رابطهی پیشین اعتنایی ندارد. از همینجا، پرسشهای تلخ او دربارهی عشق آغاز میشود: اگر این عشق تنها رنج و تلاش بیهوده به همراه دارد، چه فایدهای برای عاشق خواهد داشت؟
با این حال، شاعر نمیتواند از معشوق دل بکند. لبهای تشنهی او همچنان در جستوجوی لبهای محبوباند و قلبش با هر ضربان، داستان عشق را بازگو میکند. این تصاویر نشان میدهند که عشق برای شاعر تنها یک تصمیم آگاهانه نیست، بلکه نیرویی عمیق است که تمام وجود او را درگیر کرده است.
در بخش مربوط به بخت و سرنوشت، شاعر از جدایی بهعنوان مانعی سخن میگوید که شاید بتوان بر آن غلبه کرد؛ اما نگرانی اصلی او شدت رنجی است که این عشق بر جانش تحمیل میکند. او از یک سو برای رسیدن به معشوق تلاش میکند و از سوی دیگر، از این میترسد که سرانجام عشق، او را به مرز نابودی برساند.
یکی از مهمترین بخشهای شعر، اعتراف شاعر به تأثیر معشوق بر زندگی هنری اوست. او میگوید که مرد، خلوت خاموشش را از خاطره پر کرده و او را شاعره ساخته است. این سخن نشان میدهد که حتی عشق ناکام نیز میتواند سرچشمهی آفرینش هنری باشد. رنج، خاطره و دلتنگی به شعلهای تبدیل شدهاند که شعر شاعر از آن زاده میشود.
با این حال، جلوهی عشق در چشمان معشوق پایدار نیست. شاعر آن را به سرابی تشبیه میکند که تنها برای لحظهای دیده میشود و سپس از میان میرود. هنگامی که معشوق از آشفتگی و دلباختگی شاعر آگاه میشود، ظاهراً علاقهی خود را از دست میدهد. این تصویر، ناپایداری احساسات معشوق و یکطرفه بودن عشق را برجسته میکند.
در پایان، شاعر آرزوی داشتن پناهگاهی عاطفی را بیان میکند؛ سینهای برای آرام گرفتن و دامنی برای گریستن. او حتی به حال معشوقی که از غم عشق بیخبر است، حسادت میبرد. این حسادت از سر دشمنی نیست، بلکه از شدت رنجی ناشی میشود که شاعر تحمل میکند و محبوب از آن بیخبر است.
تکرار بند آغازین در پایان شعر، نشان میدهد که شاعر هنوز در همان چرخهی امید، عشق، بیاعتنایی و شکست گرفتار است. پایان شعر راهحلی برای رنج او ارائه نمیدهد؛ بلکه بر تداوم درد و ناتوانی از رهایی از عشق تأکید میکند.
در مجموع، شعر تصویری از عشق یکطرفه، بیوفایی، امیدهای شکسته، تنهایی عاطفی و تبدیل رنج عشق به سرچشمهی شعر و احساس ارائه میدهد.
فضای عاطفی و فکری: فضای شعر غمانگیز، عاشقانه، حسرتبار و معترض است. شاعر در کنار بیان دلبستگی شدید خود، از غرور و بیاعتنایی معشوق نیز شکایت میکند. در سراسر شعر، کشمکش میان امید و ناامیدی، عشق و بیمهری، و میل به وصال و تجربهی جدایی دیده میشود.
ویژگیهای زبانی و بلاغی:
-
وزن عروضی: شعر در قالبی آهنگین و نزدیک به شعر نوِ موزون و ترانهوار سروده شده است. برای تعیین دقیق وزن عروضی، تقطیع کامل مصراعها و بررسی تلفظ واژگان لازم است.
-
قافیه: قافیه در همهی بندها به شکل یکسان و مطابق الگوی ثابت غزل کلاسیک تکرار نمیشود، اما هماهنگیهای آوایی در پایان مصراعها به موسیقی شعر کمک میکند.
-
ردیف: ردیف ثابت و یکسانی در سراسر شعر وجود ندارد.
* نکات بلاغی: استعارههای «شیشهی امید»، «آتش جاوید»، «آتش عشق» و «شعلهی احساس»؛ تشبیه عشق به سراب و نقش بر آب؛ کنایههای مربوط به شکستن امید و گشودن گره از بخت؛ پرسشهای عاطفی؛ اغراق در بیان رنج عشق؛ و تکرار بند آغازین در پایان، از مهمترین ویژگیهای بلاغی شعر هستند.
* نکات زبانی: زبان شعر ساده، عاطفی و تصویری است. شاعر از واژگان مرتبط با آتش و گرما، مانند «آتش»، «شعله»، «سوزان» و «سرد»، برای نمایش شدت و ضعف احساسات استفاده میکند. همچنین واژگانی مانند «شیشه»، «سراب» و «نقش بر آب» شکنندگی و ناپایداری عشق را به تصویر میکشند. خطاب مستقیم به معشوق و پرسشهای پیاپی نیز به شعر حالتی گفتوگومحور و اعترافگونه میبخشند.
واژگان دشوار
به زمین می زنی و می شکنی
عاقبت: سرانجام، در پایان.
مغرور: خودبین، متکبر و کسی که به دیگران بیاعتنایی میکند.
جاوید: جاودان، همیشگی و پایدار.
دلازار: آزاردهندهی دل؛ چیزی که موجب رنج و اندوه میشود.
عهد: پیمان، قول و قرار.
سر و کاری داشتن: ارتباط و رابطه داشتن با کسی یا چیزی.
حاصل: نتیجه، دستاورد و فایده.
عطش: تشنگی شدید؛ در شعر، نماد اشتیاق و نیاز عاطفی.
تپش: ضربان؛ حرکت پیدرپی قلب.
بخت: سرنوشت و اقبال.
گره گشودن: مشکل را برطرف کردن و مانع را از میان برداشتن.
سراپرده: خیمه و پردهسرای بزرگ؛ در این شعر، تعبیری شاعرانه برای جایگاه نهایی و نمادین مرگ.
خلوت: تنهایی و فضای دور از جمع.
شاعره: زن شاعر.
واله: شیفته، دلباخته و حیران.
بیسامان: آشفته، پریشان و فاقد آرامش.
سراب: تصویری فریبنده، معمولاً شبیه آب، که از دور دیده میشود اما واقعیت ندارد؛ در شعر نماد عشق ناپایدار و فریبنده است.
نقش افتاده بر آب: تصویری که بر سطح آب پدیدار میشود و بهآسانی از میان میرود؛ نماد ناپایداری و زوال.
رشک: حسادت؛ در این شعر، حسرت خوردن به حال کسی که از رنج عشق بیخبر است.
دامن: بخش پایینی لباس؛ در شعر نماد پناه و محلی برای گریستن.
شیشهی امید: ترکیبی استعاری به معنای امیدی شکننده که ممکن است بهآسانی نابود شود.
آتش عشق: استعارهای از شور، اشتیاق و احساس شدید عاشقانه.
شعلهی احساس: نمادی از شدت و زنده بودن احساسات درونی شاعر.




خیلی زشت و گستاخانه شعرها رو نصفه نیمه نوشتین!
آیا مقصودتون القای این بود که«من(یا ما)، بیشتر از شاعر و استاد راهنمای ایشون میفهمم؟
من بهتر میدونم چی درسته و چی اشتباه؟
من دانای کل هستم و من تشخیص میدم چه حرفی اجازه روی کاغذ اومدن داره و چه چیزی این اجازه رو نداره و باید مث باقی حرفهایی که خود شاعر صلاح ندید روی کاغذ بیاره، اینهایی که من به صلاحدید خودم سانسور کردم، هم باید در سینه خود شاعر و همراه او دفن بشه »
آیا واقعا اییییییییینهمممممممه خود رو بزرگ”تر” از همه میپندارید؟؟؟؟؟؟؟؟؟
با سلام
ما هیچ اقدام زشت و گستاخانه ای را انجام نداده ایم !
وجود سانسور در سایت ما، فقط به یک دلیل است و آن استفاده از نسخه ای است که وزارت ارشاد آن را سانسور کرده است ! (اشتباه وزارت ارشاد را به پای ما ننویسید!)
روال کار سایت ادبستان، بدین صورت است که تمامی اشعار دیوان، طبق نسخه ی منبع، نوشته شده و در نهایت در سایت منتشر می شود. در صورت نقص یا سانسور در شعر، در صورتی که به متن اصلی شعر دسترسی پیدا کنیم، حتما متن اصلی را جایگزین متن فعلی خواهیم کرد.