من خواب دیده ام که کسی می آید

فروغ فرخزاد – مجموعه ی ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد
شماره 5
کسی که مثل هیچکس نیست
من خواب دیده ام که کسی می آید
من خواب یک ستاره ی قرمز دیده ام
و پلک چشمم هی می پرد
و کفشهایم هی جفت می شوند
و کور شوم
اگر دروغ بگویم
من خواب آن ستاره ی قرمز را
وقتی که خواب نبودم دیده ام
کسی می آید
کسی می آید
کسی دیگر
کسی بهتر
کسی که مثل هیچ کس نیست، مثل پدرنیست
مثل انسی نیست، مثل یحیی نیست، مثل مادر نیست
و مثل آن کسیست که باید باشد
و قدش از درخت های خانه ی معمار هم بلندتر است
و صورتش از صورت امام زمان هم روشن تر
و از برادر سید جواد هم که رفته است
و رخت پاسبانی پوشیده است نمی ترسد
و از خود خود سید جواد هم که تمام اتاق های منزل ما مال اوست نمی ترسد
و اسمش آن چنانکه مادر
در اول نماز و در آخر نماز صدایش می کند
یا قاضی القضات است
یا حاجت الحاجات است
و می تواند
تمام حرف های سخت کتاب کلاس سوم را
با چشم های بسته بخواند
و می تواند حتی هزار را
بی آنکه کم بیاورد از روی بیست میلیون بردارد
ومی تواند از مغازه ی سید جواد
هر چه قدر جنس که لازم دارد، نسیه بگیرد
و می تواند کاری کند که لامپ ” الله ”
که سبز بود: مثل صبح سحر سبز بود .
دوباره روی آسمان مسجد مفتاحیان روشن شود
آخ …
چه قدر روشنی خوبست
چه قدر روشنی خوبست
و من چه قدر دلم می خواهد
که یحیی
یک چارچرخه داشته باشد
و یک چراغ زنبوری
و من چه قدر دلم می خواهد
که روی چارچرخه ی یحیی میان هندوانه ها و خربزه ها بنشینم
و دور میدان محمدیه بچرخم
آخ …
چه قدر دور میدان چرخیدن خوبست
چه قدر روی پشت بام خوابیدن خوبست
چه قدر باغ ملی رفتن خوبست
چه قدر مزه ی پپسی خوبست
چه قدر سینمای فردین خوبست
و من چه قدر از همه ی چیزهای خوب خوشم می آید
و من چه قدر دلم می خواهد
که گیس دختر سید جواد را بکشم.
چرا من این همه کوچک هستم
که در خیابان ها گم می شوم
چرا پدر که این همه کوچک نیست
و در خیابانها هم گم نمی شود
کاری نمی کند که آن کسی که بخواب من آمده است، روز آمدنش را جلو بیاندازد
و مردم محله ی کشتارگاه
که خاک باغچه هاشان هم خونیست
و آب حوض هاشان هم خونیست
و تخت کفش هاشان هم خونیست
چرا کاری نمی کنند
چرا کاری نمی کنند
چه قدر آفتاب زمستان تنبل است
من پله های پشت بام را جارو کرده ام
و شیشه های پنجره را هم شسته ام
چرا پدر فقط باید
در خواب، خواب ببیند
من پله های پشت بام را جارو کرده ام
و شیشه های پنجره را هم شسته ام
کسی می آید
کسی می آید
کسی که در دلش با ماست، در نفسش با ماست، در صدایش با ماست
کسی که آمدنش را نمی شود گرفت
و دستبند زد و به زندان انداخت
کسی که زیر درخت های کهنه ی یحیی بچه کرده است
و روز به روز
بزرگ می شود، بزرگتر می شود
کسی از باران، از صدای شرشر باران
از میان پچ و پچ گل های اطلسی
کسی از آسمان توپخانه در شب آتش بازی می آید
و سفره را می اندازد
و نان را قسمت می کند
و پپسی را قسمت می کند
و باغ ملی را قسمت می کند
و شربت سیاه سرفه را قسمت می کند
و روز اسم نویسی را قسمت می کند
و نمره ی مریضخانه را قسمت می کند
و چکمه های لاستیکی را قسمت می کند
و سینمای فردین را قسمت می کند
درخت های دختر سید جواد را قسمت می کند
و هر چه را که باد کرده باشد قسمت می کند
و سهم ما را هم می دهد
من خواب دیده ام …
معنی بندهای شعر
من خواب دیده ام که کسی می آید
۱- من خواب دیدهام که کسی میآید / من خواب یک ستارهی قرمز دیدهام / و پلک چشمم هی میپرد / و کفشهایم هی جفت میشوند / و کور شوم / اگر دروغ بگویم / من خواب آن ستارهی قرمز را / وقتی که خواب نبودم دیدهام
معنی: شاعر از زبان کودکی سخن میگوید که احساس میکند اتفاق مهمی در آینده رخ خواهد داد. او آمدن شخصی را در خواب دیده که نماد امید، تغییر و رهایی است. ستارهی قرمز میتواند نشانهی آرمانی بزرگ و نیرویی برای دگرگون کردن زندگی باشد. پریدن پلک چشم و جفت شدن کفشها نیز نشانههایی از هیجان، انتظار و آمادگی برای استقبال از این اتفاق هستند. کودک تأکید میکند که خواب او تنها یک خیال معمولی نیست؛ گویی این امید را در بیداری نیز با تمام وجود احساس کرده است.
۲- کسی میآید / کسی میآید / کسی دیگر / کسی بهتر / کسی که مثل هیچ کس نیست، مثل پدر نیست / مثل انسی نیست، مثل یحیی نیست، مثل مادر نیست / و مثل آن کسی است که باید باشد
معنی: کودک با تکرار عبارت «کسی میآید» بر یقین و اشتیاق خود تأکید میکند. او منتظر فردی متفاوت از اطرافیانش است؛ کسی که ویژگیهای معمول پدر، مادر و دیگر آشنایان را ندارد و میتواند انتظارات برآوردهنشدهی او را تحقق ببخشد. این شخص، تصویری آرمانی از انسانی است که قرار است شرایط موجود را تغییر دهد. عبارت «کسی که باید باشد» نشان میدهد که کودک در ذهن خود تصویری از فردی کامل و نجاتبخش ساخته است؛ کسی که حضورش میتواند امید ازدسترفته را دوباره زنده کند.
۳- و قدش از درختهای خانهی معمار هم بلندتر است / و صورتش از صورت امام زمان هم روشنتر / و از برادر سید جواد هم که رفته است / و رخت پاسبانی پوشیده است نمیترسد / و از خود خود سید جواد هم که تمام اتاقهای منزل ما مال اوست نمیترسد
معنی: کودک برای نشان دادن بزرگی و قدرت شخص مورد انتظارش، او را از درختان بلندتر و چهرهاش را از چهرهی امام زمان روشنتر تصور میکند. این توصیفها نشاندهندهی تخیل کودکانه و بزرگنمایی شاعرانهاند. او همچنین باور دارد که این شخص از افراد قدرتمند و صاحبان نفوذ نمیترسد. برادر سید جواد که لباس پاسبانی پوشیده و خود سید جواد که مالک اتاقهای خانه است، نماد قدرت، اقتدار و برتری اقتصادی در محیط زندگی کودک هستند. فرد آرمانی برخلاف دیگران در برابر این قدرتها تسلیم نمیشود و از آنها نمیهراسد.
۴- و اسمش آنچنانکه مادر / در اول نماز و در آخر نماز صدایش میکند / یا قاضیالقضات است / یا حاجتالحاجات است
معنی: کودک نام فرد مورد انتظارش را با تعبیرهایی آمیخته به فضای مذهبی و دعا توصیف میکند. مادر در آغاز و پایان نماز نامی را بر زبان میآورد که با امید و درخواست کمک همراه است. «قاضیالقضات» به معنای عالیترین قاضی و «حاجتالحاجات» به معنای برآورندهی نیازها و خواستههاست. کودک این شخص را چنان قدرتمند و توانا تصور میکند که میتواند به مشکلات مردم رسیدگی کند و آرزوهای برآوردهنشدهی آنان را تحقق ببخشد.
۵- و میتواند / تمام حرفهای سخت کتاب کلاس سوم را / با چشمهای بسته بخواند / و میتواند حتی هزار را / بیآنکه کم بیاورد از روی بیست میلیون بردارد
معنی: کودک برای نشان دادن تواناییهای فوقالعادهی فرد آرمانی، از مثالهایی ساده و متناسب با دنیای خود استفاده میکند. او تصور میکند که این شخص میتواند دشوارترین درسها را بهراحتی بخواند و حتی محاسبات بسیار بزرگ را بدون اشتباه انجام دهد. این ویژگیها نشاندهندهی هوش و توانایی خارقالعادهی فرد مورد انتظار هستند. در عین حال، این بند بازتاب نگاه کودکانهای است که قدرت و بزرگی را با توانایی انجام کارهایی شگفتانگیز میسنجد.
۶- و میتواند از مغازهی سید جواد / هر چهقدر جنس که لازم دارد، نسیه بگیرد / و میتواند کاری کند که لامپ «الله» / که سبز بود: مثل صبح سحر سبز بود / دوباره روی آسمان مسجد مفتاحیان روشن شود
معنی: کودک انتظار دارد فرد آرمانی بتواند بدون ترس از صاحب مغازه، هرچه نیاز دارد نسیه بگیرد؛ موضوعی که به فقر و دشواری تأمین نیازهای روزمره اشاره دارد. سپس از روشن شدن دوبارهی لامپ سبزرنگ «الله» بر فراز مسجد سخن میگوید. این لامپ که با روشنایی صبح سحر مقایسه شده، نمادی از امید، معنویت و روشنایی ازدسترفته است. خاموشی آن میتواند نشاندهندهی کمرنگ شدن امید در زندگی مردم باشد و روشن شدن دوبارهاش، نوید بازگشت شادی و آرامش را بدهد.
۷- آخ … / چهقدر روشنی خوب است / چهقدر روشنی خوب است / و من چهقدر دلم میخواهد / که یحیی / یک چارچرخه داشته باشد / و یک چراغ زنبوری
معنی: کودک پس از سخن گفتن از روشن شدن لامپ مسجد، با شوق میگوید که روشنایی چقدر زیباست. تکرار این عبارت، علاقهی او به نور و امید را نشان میدهد. سپس آرزوی سادهای را مطرح میکند: اینکه یحیی یک گاری چهارچرخه و یک چراغ زنبوری داشته باشد. این خواستهی ظاهراً کوچک، بیانگر محرومیتهای اقتصادی و آرزوهای برآوردهنشدهی مردم اطراف اوست. کودک خوشبختی را در داشتن امکاناتی معمولی میبیند که برای دیگران ممکن است چندان مهم نباشند.
۸- و من چهقدر دلم میخواهد / که روی چارچرخهی یحیی میان هندوانهها و خربزهها بنشینم / و دور میدان محمدیه بچرخم / آخ … / چهقدر دور میدان چرخیدن خوب است / چهقدر روی پشتبام خوابیدن خوب است / چهقدر باغ ملی رفتن خوب است / چهقدر مزهی پپسی خوب است / چهقدر سینمای فردین خوب است / و من چهقدر از همهی چیزهای خوب خوشم میآید
معنی: کودک از لذتهای سادهی زندگی سخن میگوید؛ نشستن روی گاری یحیی میان میوهها، چرخیدن دور میدان، خوابیدن روی پشتبام، رفتن به باغ ملی، نوشیدن پپسی و تماشای فیلمهای فردین. این خواستهها دنیای کودکانهای را نشان میدهند که در آن، شادی از تجربههای روزمره و امکانات ساده به دست میآید. شاعر با کنار هم قرار دادن این تصاویر، بهطور غیرمستقیم محرومیت کودک از بسیاری از لذتهای معمول را آشکار میکند. تکرار «چهقدر خوب است» نیز شوق زندگی و علاقهی کودک به تجربه کردن زیباییهای جهان را نشان میدهد.
۹- و من چهقدر دلم میخواهد / که گیس دختر سید جواد را بکشم
معنی: در میان آرزوهای کودکانهی راوی، این خواسته نیز مطرح میشود که گیس دختر سید جواد را بکشد. این جمله، جنبهی شیطنتآمیز و طبیعی شخصیت کودک را نشان میدهد. از سوی دیگر، سید جواد در بخشهای مختلف شعر با مالکیت، قدرت و برتری اقتصادی پیوند دارد؛ بنابراین، این خواسته میتواند نوعی واکنش کودکانه به کسی باشد که خانوادهی او در برابرش احساس ضعف و وابستگی میکنند. البته نباید این جمله را صرفاً به اعتراض اجتماعی تقلیل داد؛ شیطنت کودکانه نیز در آن نقش مهمی دارد.
۱۰- چرا من اینهمه کوچک هستم / که در خیابانها گم میشوم / چرا پدر که اینهمه کوچک نیست / و در خیابانها هم گم نمیشود / کاری نمیکند که آن کسی که به خواب من آمده است، روز آمدنش را جلو بیندازد
معنی: کودک از اینکه کوچک است و در خیابانها گم میشود، احساس ناتوانی میکند. او نمیفهمد چرا پدرش که بزرگتر است و گم نمیشود، کاری نمیکند تا فرد آرمانی زودتر از راه برسد. این پرسش، تفاوت نگاه کودکانه با نگاه بزرگسالان را نشان میدهد. کودک انتظار دارد پدر بتواند مشکلات را حل کند، اما وقتی تغییری رخ نمیدهد، از ناتوانی او متعجب میشود. در لایهای عمیقتر، این بند به انتظار طولانی برای نجات از شرایط دشوار اشاره دارد؛ انتظاری که بزرگسالان نیز ظاهراً نمیتوانند به آن پایان دهند.
۱۱- و مردم محلهی کشتارگاه / که خاک باغچههاشان هم خونی است / و آب حوضهاشان هم خونی است / و تخت کفشهاشان هم خونی است / چرا کاری نمیکنند / چرا کاری نمیکنند / چهقدر آفتاب زمستان تنبل است
معنی: شاعر محلهای را تصویر میکند که در آن، آثار خشونت و رنج همهجا دیده میشود. خاک باغچه، آب حوض و کفشهای مردم با رنگ خون توصیف شدهاند تا شدت فقر، خشونت و شرایط تلخ زندگی آنان را نشان دهند. این تصویرها لزوماً به معنای وجود خون واقعی در تمام این مکانها نیستند، بلکه میتوانند بازتابی نمادین از محیطی آکنده از رنج باشند. تکرار «چرا کاری نمیکنند» نشاندهندهی اعتراض به سکوت و بیعملی مردم است. آفتاب زمستان نیز با صفت «تنبل» جانبخشی شده است؛ گویی حتی طبیعت هم در برابر این وضعیت، توان و شتاب لازم برای تغییر را ندارد.
۱۲- من پلههای پشتبام را جارو کردهام / و شیشههای پنجره را هم شستهام / چرا پدر فقط باید / در خواب، خواب ببیند
معنی: کودک میگوید وظایف خود را انجام داده و خانه را مرتب کرده است؛ بنابراین، انتظار دارد اتفاقی که آرزویش را دارد، سرانجام رخ دهد. او نمیفهمد چرا پدر فقط در خواب میتواند خواب و رؤیا ببیند و در بیداری برای تغییر شرایط کاری نمیکند. این پرسش، فاصلهی میان آرزو و واقعیت را نشان میدهد. کودک با منطق سادهی خود تصور میکند که اگر مقدمات لازم فراهم شوند، باید اتفاقی خوب رخ دهد؛ اما واقعیت اجتماعی پیچیدهتر از آن است که با جارو کردن پلهها و شستن پنجرهها تغییر کند.
۱۳- من پلههای پشتبام را جارو کردهام / و شیشههای پنجره را هم شستهام / کسی میآید / کسی میآید
معنی: تکرار کارهایی که کودک انجام داده، نشان میدهد که او هنوز به آمدن فرد آرمانی امید دارد. گویی با آماده کردن خانه، مقدمات ورود او را فراهم کرده است. تکرار «کسی میآید» نیز فضای انتظار را دوباره زنده میکند. کودک با وجود ناامیدی از ناتوانی پدر و بیعملی مردم، امید خود را از دست نداده است و همچنان به وقوع تغییری بزرگ باور دارد.
۱۴- کسی که در دلش با ماست، در نفسش با ماست، در صدایش با ماست / کسی که آمدنش را نمیشود گرفت / و دستبند زد و به زندان انداخت
معنی: فرد مورد انتظار اکنون ویژگی روشنتری پیدا میکند: او با مردم همراه است و در دل، نفس و صدایش با آنان پیوند دارد. چنین شخصی صرفاً یک نجاتدهندهی دور از مردم نیست، بلکه از درون با رنجها و خواستههای آنان همراه است. شاعر میگوید آمدن او را نمیتوان متوقف کرد یا به زندان انداخت. این تصویر میتواند نماد نیروی تغییر، امید جمعی و آرمانی باشد که با سرکوب جسمانی از بین نمیرود.
۱۵- کسی که زیر درختهای کهنهی یحیی بچه کرده است / و روزبهروز / بزرگ میشود، بزرگتر میشود
معنی: شاعر فرد آرمانی را به موجودی زنده و در حال رشد تشبیه میکند که در محیط زندگی مردم ریشه دوانده است. تصویر «بچه کرده است» نوعی زایش و تکثیر را تداعی میکند؛ گویی امید و نیروی تغییر در دل جامعه متولد شده و هر روز گسترش مییابد. درختهای کهنهی یحیی نیز میتوانند نماد زندگی ریشهدار مردم و محیط آشنای آنها باشند. این بند نشان میدهد که آرمان مورد انتظار، بهتدریج در میان مردم رشد میکند و محدود به یک فرد یا یک لحظهی خاص نیست.
۱۶- کسی از باران، از صدای شرشر باران / از میان پچوپچ گلهای اطلسی / کسی از آسمان توپخانه در شب آتشبازی میآید
معنی: شاعر آمدن فرد آرمانی را با تصاویر زیبا و خیالانگیز طبیعت و شهر پیوند میدهد. صدای باران، زمزمهی گلهای اطلسی و آتشبازی آسمان، فضایی زنده و پرجنبوجوش میسازند. این تصاویر، آمدن را به رخدادی امیدبخش و سرشار از زیبایی تبدیل میکنند. باران میتواند نماد تازگی و پاکی باشد، گلها نشانهی لطافت و زندگی باشند و آتشبازی، شور و شادی عمومی را تداعی کند. به این ترتیب، فرد مورد انتظار از دل زندگی مردم و زیباییهای جهان به سوی آنان میآید.
۱۷- و سفره را میاندازد / و نان را قسمت میکند / و پپسی را قسمت میکند / و باغ ملی را قسمت میکند / و شربت سیاهسرفه را قسمت میکند / و روز اسمنویسی را قسمت میکند / و نمرهی مریضخانه را قسمت میکند / و چکمههای لاستیکی را قسمت میکند / و سینمای فردین را قسمت میکند / درختهای دختر سید جواد را قسمت میکند / و هر چه را که باد کرده باشد قسمت میکند / و سهم ما را هم میدهد
معنی: در پایان شعر، فرد آرمانی با تقسیم کردن چیزهای مختلف میان مردم شناخته میشود. او نان، نوشیدنی، امکانات تفریحی، دارو، فرصت ثبتنام، خدمات درمانی و حتی چیزهایی را که پیشتر در اختیار افراد خاص بودهاند، به دیگران میرساند. این فهرست، از نیازهای ابتدایی مانند نان تا امکانات اجتماعی و فرهنگی را دربرمیگیرد. بنابراین، تقسیم کردن فقط به معنای بخشیدن اشیا نیست، بلکه نمادی از عدالت و توزیع منصفانهی امکانات و فرصتهاست. عبارت «سهم ما را هم میدهد» نشاندهندهی امید به جامعهای است که در آن هیچکس از حق خود محروم نماند و امکانات زندگی تنها در اختیار افراد صاحب قدرت و ثروت نباشد.
۱۸- من خواب دیدهام …
معنی: پایان شعر با بازگشت به عبارت آغازین، ساختاری دایرهوار ایجاد میکند. شاعر دوباره از خواب و رؤیای خود سخن میگوید، اما اکنون خواننده میداند که این خواب فقط یک تجربهی شخصی نیست؛ بلکه بیانگر آرزوی جمعی برای عدالت، آزادی، برابری و زندگی بهتر است. پایان باز شعر نشان میدهد که آمدن فرد آرمانی همچنان در قلمرو امید و انتظار قرار دارد و تحقق آن به آینده واگذار شده است.
آرایههای ادبی
من خواب دیده ام که کسی می آید
۱. تشبیه
-
«قدش از درختهای خانهی معمار هم بلندتر است»: قد شخص مورد انتظار با درختان بلند مقایسه شده است. این تشبیه، بزرگی و عظمت او را از نگاه کودک نشان میدهد.
-
«صورتش از صورت امام زمان هم روشنتر»: چهرهی فرد آرمانی به چهرهای بسیار روشن تشبیه شده است. روشنایی در اینجا میتواند نشانهی پاکی، امید و ویژگیهای معنوی باشد.
-
«مثل صبح سحر سبز بود»: رنگ سبز لامپ مسجد با سبزی و طراوت صبح سحر مقایسه شده است؛ این تصویر، تازگی و زیبایی نور را برجسته میکند.
-
«مثل هیچکس نیست»: شخص مورد انتظار با دیگران مقایسه میشود تا متفاوت و بیمانند بودن او برجسته شود. این عبارت از نظر ساختار، تشبیه همراه با نفی شباهت است.
۲. استعاره
-
«ستارهی قرمز»: میتواند استعاره از امید بزرگ، آرمان اجتماعی و نیروی تغییر باشد.
-
«روشنایی»: در کنار معنای واقعی نور، استعاره از امید، آگاهی، شادی و رهایی از تاریکی است.
-
«محلهی کشتارگاه»: در کنار اشاره به یک مکان، فضایی نمادین از رنج، خشونت و محرومیت را تداعی میکند.
-
«سهم ما را هم میدهد»: سهم در اینجا فراتر از کالا و دارایی است و میتواند استعاره از حق اجتماعی، فرصت برابر و بهرهمندی از امکانات زندگی باشد.
-
«کسی که در دلش با ماست»: دل در معنای عاطفی و درونی به کار رفته و همراهی عمیق با مردم را نشان میدهد.
۳. تشخیص (جانبخشی)
-
«پلک چشمم هی میپرد»: بهخودیخود جانبخشی محسوب نمیشود؛ این عبارت بیشتر نشانهای جسمانی برای نمایش هیجان و انتظار است.
-
«چهقدر آفتاب زمستان تنبل است»: به آفتاب ویژگی انسانیِ تنبلی نسبت داده شده است. این جانبخشی، کندی و بیحالی فضای زمستانی را نشان میدهد.
-
«صدای شرشر باران»: باران با صدای مشخص و زندهی خود در فضای شعر حضور مییابد؛ این عبارت بهتنهایی جانبخشی قطعی نیست، اما در تصویرپردازی زندهی شعر نقش دارد.
-
«زیر درختهای کهنهی یحیی بچه کرده است»: نیروی آرمانی به موجودی زنده تشبیه شده که میتواند زایش و رشد داشته باشد. این تصویر، زنده بودن و گسترش یافتن امید را برجسته میکند.
۴. کنایه
-
«کفشهایم هی جفت میشوند»: کنایه از آماده شدن برای رفتن یا استقبال از کسی است که قرار است بیاید.
-
«از روی بیست میلیون هزار را بردارد»: بیانگر توانایی انجام محاسبات دشوار و تسلط بر حساب و کتاب است.
-
«نسیه گرفتن»: در بافت شعر، نشانهی نیاز اقتصادی و وابستگی به صاحب مغازه برای تأمین مایحتاج است.
-
«در خیابانها گم میشوم»: میتواند کنایه از کوچک بودن، ناتوانی کودکانه و نداشتن تسلط بر محیط بزرگسالان باشد.
-
«دستبند زد و به زندان انداخت»: کنایه از بازداشت و سرکوب نیرویی است که با قدرت حاکم مخالفت میکند.
-
«سهم ما را هم میدهد»: کنایه از برخورداری از حقوق و امکاناتی است که فرد یا گروهی از آن محروم مانده است.
۵. تضاد
-
«خواب / وقتی که خواب نبودم»: تقابل خواب و بیداری، مرز میان رؤیا و واقعیت را برجسته میکند.
-
«کوچک / بلندتر»: تقابل میان کوچکی کودک و بزرگی فرد آرمانی، تفاوت میان ناتوانی و قدرت را نشان میدهد.
-
«روشنایی / تاریکی»: روشنایی نماد امید و رهایی است و تاریکی میتواند محرومیت و ناامیدی را تداعی کند.
-
«خواب / بیداری»: این تقابل در سراسر شعر حضور دارد و فاصلهی میان آرزوهای کودک و واقعیت زندگی را نشان میدهد.
-
«کهنه / بزرگ میشود»: در کنار هم قرار گرفتن درختهای کهنه و رشد روزافزون فرد آرمانی، تقابل میان قدمت محیط و زایش نیرویی تازه را ایجاد میکند.
۶. مراعاتالنظیر
-
«ستاره، آسمان، آفتاب، صبح سحر»: واژگان مرتبط با آسمان و روشنایی.
-
«خواب، خواب دیدهام، خواب نبودم»: واژگان مرتبط با خواب و رؤیا.
-
«پدر، مادر، انسی، یحیی»: واژگان مرتبط با اعضای خانواده و افراد آشنای محیط کودک.
-
«مغازه، جنس، نسیه، سید جواد»: واژگان مرتبط با خرید و فروش و روابط اقتصادی.
-
«نان، سفره، هندوانه، خربزه، پپسی»: واژگان مرتبط با خوراکیها و خوردن.
-
«دستبند، زندان، پاسبانی»: واژگان مرتبط با بازداشت و نیروهای انتظامی.
-
«باران، گلهای اطلسی، درخت، باغچه»: واژگان مرتبط با طبیعت و گیاهان.
-
«باغ ملی، میدان محمدیه، سینمای فردین»: عناصر مرتبط با فضاهای شهری و تفریح.
۷. نماد
-
ستارهی قرمز: نماد امید، آرمانخواهی و انتظار برای تغییر.
-
فردی که میآید: نماد نجاتدهندهی آرمانی یا نیرویی است که قرار است شرایط ناعادلانه را تغییر دهد.
-
روشنایی لامپ مسجد: نماد امید، معنویت و بازگشت شادی.
-
محلهی کشتارگاه: نماد محیطی آکنده از رنج، محرومیت و خشونت.
-
خون در خاک، آب حوض و کفشها: نماد گسترش رنج و آثار خشونت در تمام ابعاد زندگی مردم.
-
نان: نماد نیازهای اساسی زندگی و حق برخورداری از معاش.
-
سفره: نماد زندگی جمعی و تقسیم امکانات میان افراد.
-
تقسیم کردن: نماد عدالت اجتماعی و توزیع منصفانهی امکانات.
-
باران: نماد تازگی، پاکی و آغاز دوباره.
-
گلهای اطلسی: نماد لطافت، زیبایی و زندگی.
-
درختهای کهنه: نماد ریشههای قدیمی زندگی مردم و محیط آشنای آنان.
-
خواب: نماد آرزوها، امیدها و تصویری از آیندهای مطلوب.
۸. تکرار
-
«کسی میآید / کسی میآید»: تکرار این عبارت بر انتظار، امید و یقین کودک به آمدن فرد آرمانی تأکید میکند.
-
«چهقدر روشنی خوب است»: تکرار این جمله، علاقهی کودک به روشنایی و امید را برجسته میکند.
-
«چرا کاری نمیکنند / چرا کاری نمیکنند»: تکرار این پرسش، اعتراض به بیعملی مردم و ناتوانی در تغییر شرایط را شدت میبخشد.
-
«من پلههای پشتبام را جارو کردهام / و شیشههای پنجره را هم شستهام»: تکرار این عبارتها، بر آمادگی کودک و انتظار او برای رخ دادن اتفاقی تازه تأکید دارد.
-
«چهقدر … خوب است»: تکرار این ساختار در توصیف لذتهای روزمره، شوق زندگی و نگاه ساده و کودکانهی راوی را نشان میدهد.
-
«قسمت میکند»: تکرار این عبارت در پایان شعر، مضمون تقسیم عادلانهی امکانات و تحقق عدالت اجتماعی را به محور اصلی پایان تبدیل میکند.
۹. اغراق
-
«قدش از درختهای خانهی معمار هم بلندتر است»: بلندی قد فرد مورد انتظار بهصورت بزرگنمایانه توصیف شده تا عظمت او در ذهن کودک نشان داده شود.
-
«صورتش از صورت امام زمان هم روشنتر»: روشنایی چهرهی فرد آرمانی به شکلی اغراقآمیز بیان شده تا پاکی و ویژگی استثنایی او برجسته شود.
-
«تمام حرفهای سخت کتاب کلاس سوم را با چشمهای بسته بخواند»: توانایی خواندن بدون نگاه کردن به کتاب، نوعی بزرگنمایی در توصیف هوش فرد آرمانی است.
-
«بیآنکه کم بیاورد از روی بیست میلیون بردارد»: این تصویر، توانایی خارقالعادهی فرد مورد انتظار را از نگاه کودک نشان میدهد.
-
«هرچه را که باد کرده باشد قسمت میکند»: این عبارت، دامنهی تقسیم کردن را به شکلی گسترده و اغراقآمیز بیان میکند تا فراگیری عدالت مورد انتظار را نشان دهد.
۱۰. خطاب (ندا)
در این شعر، خطاب مستقیم با نشانهی آشکار «ای» چندان برجسته نیست. بااینحال، پرسشهایی مانند «چرا کاری نمیکنند؟» و «چرا پدر فقط باید در خواب، خواب ببیند» حالتی خطابی دارند و خواننده را به تأمل دربارهی وضعیت موجود دعوت میکنند.
۱۱. واجآرایی
-
«کسی میآید / کسی میآید»: تکرار صداهای «ک» و «س» در عبارتهای پیاپی، همراه با تکرار واژهها، به آهنگ و تأکید کلام کمک میکند.
-
«چهقدر روشنی خوب است»: تکرار صدای «ر» در «چهقدر» و «روشنی» و تکرار ساختار جمله، موسیقی درونی عبارت را تقویت میکند.
-
«از باران، از صدای شرشر باران»: تکرار صداهای «ش» و «ر» در «شرشر باران» با صدای ریزش باران تناسب آوایی دارد.
-
«پچوپچ گلهای اطلسی»: تکرار صداهای «پ» و «چ» در «پچوپچ»، صدایی آهسته و نجواگونه ایجاد میکند که با تصویر زمزمهی گلها هماهنگ است.
تفسیر و مفهوم کلی شعر
من خواب دیده ام که کسی می آید
مضمون اصلی شعر
مضمون اصلی این شعر، انتظار برای آمدن نیرویی رهاییبخش، امید به عدالت اجتماعی، آرزوی برابری و اعتراض به فقر و محرومیت است. شاعر از زبان کودکی سخن میگوید که در محیطی سرشار از محدودیتهای اقتصادی و نابرابری زندگی میکند، اما هنوز امید دارد که فردی متفاوت از دیگران از راه برسد و شرایط را تغییر دهد.
شعر با جملهی «من خواب دیدهام که کسی میآید» آغاز میشود. این عبارت در همان ابتدا فضای انتظار و امید را ایجاد میکند. کودک از ستارهای قرمز سخن میگوید که در خواب دیده است، اما تأکید میکند که آن را در بیداری نیز احساس کرده است. این تناقض ظاهری نشان میدهد که رؤیای او تنها یک تصویر گذرا نیست؛ بلکه آرزویی عمیق است که در تمام وجودش ریشه دوانده است. ستارهی قرمز را میتوان نماد امید به دگرگونی و آیندهای متفاوت دانست.
در ادامه، فرد مورد انتظار با ویژگیهایی خارقالعاده توصیف میشود. او از درختان بلندتر است، چهرهای روشنتر دارد، از صاحبان قدرت نمیترسد و توانایی انجام کارهایی را دارد که از نظر کودک شگفتانگیزند. این توصیفها بیش از آنکه ویژگیهای واقعی یک فرد باشند، بازتاب آرزوهای کودکی هستند که در زندگی روزمره با محدودیتهای فراوان روبهرو شده است. او کسی را میخواهد که از دیگران نیرومندتر باشد و بتواند مشکلاتی را حل کند که بزرگسالان از حل آنها ناتوان ماندهاند.
شخصیت سید جواد و برادر پاسبان او در این بخش اهمیت ویژهای دارند. سید جواد مالک اتاقهای منزل است و از نظر اقتصادی قدرت دارد؛ برادرش نیز لباس پاسبانی پوشیده است. این دو شخصیت، در فضای شعر، با مالکیت و اقتدار پیوند پیدا میکنند. در برابر آنها، فرد آرمانی کسی است که نمیترسد و تسلیم قدرت نمیشود. بنابراین، انتظار کودک فقط انتظار برای آمدن شخصی مهربان نیست؛ او در جستوجوی نیرویی است که بتواند روابط نابرابر را تغییر دهد.
بخش مربوط به «قاضیالقضات» و «حاجتالحاجات» نیز این انتظار را عمیقتر میکند. کودک از واژههایی استفاده میکند که با عدالت، قدرت و برآورده شدن نیازها ارتباط دارند. فرد مورد انتظار در ذهن او هم توانایی رسیدگی به مشکلات را دارد و هم میتواند خواستههای برآوردهنشده را محقق کند. در اینجا، تخیل کودکانه با آرزوی اجتماعی مردم پیوند میخورد: آمدن کسی که هم عدالت برقرار کند و هم زندگی را آسانتر سازد.
در بخشهای بعدی، شاعر از آرزوهای سادهی کودک سخن میگوید؛ داشتن گاری برای یحیی، نشستن میان هندوانهها و خربزهها، گردش در میدان، خوابیدن روی پشتبام، رفتن به باغ ملی و نوشیدن پپسی. این تصاویر، دنیای ملموس و روزمرهی کودک را میسازند. او برای خوشبخت بودن، خواستههایی پیچیده و دور از دسترس ندارد؛ بسیاری از آرزوهایش تجربههایی عادی و امکاناتی ساده هستند. بااینحال، همین خواستهها در زندگی او به آرزوهایی مهم تبدیل شدهاند.
این بخش از شعر نشان میدهد که فقر فقط به معنای نداشتن پول نیست؛ بلکه میتواند فرصت تجربه کردن شادیهای معمول را نیز از انسان بگیرد. کودک حتی برای گردش، تفریح و برخورداری از امکانات ساده، به آمدن فردی آرمانی امید بسته است. از این منظر، شعر تصویری از جامعهای ارائه میدهد که در آن، محرومیتهای کوچک و بزرگ به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شدهاند.
آرزوی کودک برای کشیدن گیس دختر سید جواد نیز در میان این خواستهها قرار میگیرد. این جمله، جنبهی طبیعی و شیطنتآمیز شخصیت کودک را نشان میدهد و مانع از آن میشود که او صرفاً به نمادی برای اعتراض اجتماعی تبدیل شود. کودک همچنان کودکی است با خواستههای شخصی، هیجانها و رفتارهای گاه بازیگوشانه. همین ترکیب معصومیت و اعتراض، شخصیت او را زنده و باورپذیر میکند.
یکی از بخشهای تأثیرگذار شعر، پرسش کودک دربارهی کوچک بودن خودش و ناتوانی پدر است. او نمیفهمد چرا پدر که بزرگتر است، نمیتواند کاری کند تا فرد مورد انتظار زودتر بیاید. این پرسش، شکاف میان دنیای کودک و واقعیت بزرگسالان را آشکار میکند. کودک تصور میکند که بزرگ بودن باید با قدرت حل مشکلات همراه باشد، اما در زندگی واقعی، بزرگسالان نیز ممکن است در برابر ساختارهای اجتماعی و اقتصادی ناتوان باشند.
در ادامه، تصویر محلهی کشتارگاه و خونآلود بودن خاک باغچهها، آب حوضها و کفشهای مردم، فضای شعر را تیرهتر میکند. این تصاویر را میتوان نمادی از خشونت، رنج و محرومیتی دانست که همهی جنبههای زندگی مردم را فراگرفته است. شاعر با تکرار پرسش «چرا کاری نمیکنند؟» نهتنها از وضعیت موجود انتقاد میکند، بلکه سکوت و بیعملی را نیز به پرسش میگیرد. مردم در محیطی زندگی میکنند که رنج به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده، اما تغییر همچنان به تعویق افتاده است.
عبارت «چهقدر آفتاب زمستان تنبل است» این فضای ناامیدکننده را کامل میکند. آفتاب، که معمولاً نماد روشنایی و گرماست، در اینجا بیحال و کند تصویر میشود. گویی طبیعت نیز در تغییر دادن شرایط ناتوان است. بااینحال، کودک همچنان امیدوار میماند و حتی پلههای پشتبام را جارو میکند و شیشههای پنجره را میشوید؛ زیرا تصور میکند شاید با آماده کردن محیط، آمدن آن شخص نزدیکتر شود.
این رفتار، یکی از ویژگیهای مهم نگاه کودکانه در شعر است. کودک میان آماده کردن خانه و تحقق آرزو رابطهای مستقیم برقرار میکند. او هنوز نمیداند که مشکلات اجتماعی با آمادگی شخصی یا انجام وظایف روزمره بهتنهایی حل نمیشوند. بااینحال، همین باور ساده نشاندهندهی نیاز عمیق او به امید و تغییر است.
در بخش پایانی، تصویر فرد آرمانی گسترش مییابد. او کسی است که «در دلش با ماست، در نفسش با ماست، در صدایش با ماست». این عبارت نشان میدهد که فرد مورد انتظار از مردم جدا نیست؛ او با زندگی، احساسات و خواستههای آنان پیوند دارد. همچنین آمدن او را نمیتوان متوقف کرد یا به زندان انداخت. این تصویر میتواند بیانگر این اندیشه باشد که امید جمعی و آرمان عدالت، حتی در برابر محدودیت و سرکوب، قابلیت رشد و گسترش دارند.
تصویر بزرگ شدن این نیرو زیر درختهای کهنهی یحیی نیز معنادار است. امید از دل زندگی معمولی مردم زاده میشود و بهتدریج رشد میکند. سپس شاعر آمدن او را با باران، گلهای اطلسی و آتشبازی پیوند میدهد. این تصاویر، فضایی سرشار از تازگی، زیبایی و شادی میسازند و در برابر تصاویر خون، محرومیت و رکود در بخشهای پیشین قرار میگیرند.
اوج مفهومی شعر در تصویر تقسیم کردن شکل میگیرد. فرد آرمانی سفره میاندازد و نان، پپسی، امکانات تفریحی، دارو، فرصت ثبتنام، خدمات درمانی و دیگر امکانات را میان مردم تقسیم میکند. این فهرست، از نیازهای اولیهی زندگی تا فرصتهای اجتماعی و فرهنگی را دربرمیگیرد. به این ترتیب، عدالت در شعر تنها به معنای مجازات افراد قدرتمند یا از میان بردن فقر نیست؛ بلکه به معنای فراهم شدن امکان برخورداری از زندگی بهتر برای همه است.
عبارت «و سهم ما را هم میدهد» نقطهی مهمی در پایان شعر است. کودک و مردم محله، دیگر صرفاً منتظر لطف یا کمک شخصی قدرتمند نیستند؛ آنها انتظار دارند سهم خود را از امکانات و فرصتهای زندگی دریافت کنند. این عبارت را میتوان بیانگر آرزوی برخورداری از حق، برابری و مشارکت در زندگی اجتماعی دانست.
در نهایت، بازگشت به عبارت «من خواب دیدهام» شعر را به آغاز آن پیوند میدهد. رؤیا همچنان باقی است و آمدن فرد آرمانی هنوز در قالب انتظار بیان میشود. شاعر بهجای آنکه نتیجهی نهایی را بهطور قطعی اعلام کند، خواننده را با امیدی باز و پرسشی دربارهی آینده روبهرو میسازد.
پیام اصلی شعر
پیام اصلی شعر این است که انسان در برابر فقر، نابرابری و محرومیت، به امید و امکان تغییر نیاز دارد. این امید زمانی معنا پیدا میکند که به بهبود زندگی مردم، تقسیم منصفانهی امکانات و برخورداری همگان از حقوق اجتماعی پیوند بخورد. شاعر از زبان کودک نشان میدهد که عدالت فقط یک مفهوم انتزاعی نیست؛ بلکه در داشتن نان، امکان تفریح، دسترسی به دارو، آموزش و زندگی شایسته معنا پیدا میکند.
فضای عاطفی شعر
فضای عاطفی شعر میان امید، شادی کودکانه، محرومیت، اعتراض و انتظار در حرکت است. در آغاز، هیجان ناشی از خواب و انتظار بر شعر حاکم است. سپس با بیان آرزوهای روزمرهی کودک، فضای شعر صمیمی و زنده میشود. در بخش مربوط به محلهی کشتارگاه، لحن تیرهتر و اعتراضیتر میشود؛ اما در پایان، تصویر تقسیم کردن و رسیدن سهم مردم، بار دیگر امید را به مرکز شعر بازمیگرداند.
نکات زبانی و بلاغی
-
لحن: لحن شعر کودکانه، صمیمی، امیدوار و در بخشهایی معترض است. شاعر از زبان کودک برای بیان انتقادهای اجتماعی استفاده میکند.
-
زاویهی دید: روایت از زبان یک کودک بیان میشود. این زاویهی دید باعث میشود مفاهیم پیچیدهای مانند عدالت و نابرابری از طریق آرزوها و تجربههای ساده توضیح داده شوند.
-
تصویرپردازی: ستارهی قرمز، لامپ سبز مسجد، آفتاب زمستان، خاک خونآلود، باران و گلهای اطلسی، تصاویر اصلی شعر را شکل میدهند.
-
تکرار: تکرار «کسی میآید»، «چهقدر روشنی خوب است» و «قسمت میکند» بر انتظار، امید و عدالت تأکید میکند.
-
زبان محاورهای: عبارتهایی مانند «چهقدر دلم میخواهد» و «چرا کاری نمیکنند» زبان شعر را به گفتار طبیعی کودک نزدیک میکنند.
-
نمادپردازی: ستاره، روشنایی، فرد آرمانی و تقسیم کردن، مفاهیمی فراتر از معنای ظاهری خود دارند و به امید، رهایی و عدالت اشاره میکنند.
-
تقابل معنایی: خواب و بیداری، روشنایی و تاریکی، کوچکی و بزرگی، و محرومیت و برخورداری، تقابلهای اصلی شعر هستند.
-
ساختار دایرهوار: شعر با «من خواب دیدهام» آغاز میشود و در پایان به همین عبارت بازمیگردد؛ این ساختار، استمرار رؤیا و انتظار را نشان میدهد.
واژگان دشوار شعر
من خواب دیده ام که کسی می آید
ستارهی قرمز: ستارهای به رنگ قرمز؛ در این شعر، نماد امید و آرمان تغییر.
پلک چشمم میپرد: حرکت غیرارادی پلک چشم؛ در این شعر، نشانهای از هیجان و انتظار.
جفت شدن کفشها: آماده شدن کفشها برای پوشیدن؛ در بافت شعر، نشانهی آمادگی برای رفتن یا استقبال از کسی.
انسی: نام یکی از شخصیتهای آشنای کودک در شعر.
یحیی: یکی از شخصیتهای شعر که در زندگی روزمرهی کودک حضور دارد و آرزوهای او با زندگی یحیی پیوند خورده است.
معمار: در این شعر، شخصی که خانه یا بنای مورد اشاره به او نسبت داده شده است.
امام زمان: شخصیتی مذهبی در باور شیعی که با امید به ظهور و برقراری عدالت پیوند دارد.
رخت پاسبانی: لباس مأمور پاسبانی یا نیروی انتظامی.
قاضیالقضات: عالیترین قاضی یا رئیس دستگاه قضایی در کاربرد تاریخی این واژه.
حاجتالحاجات: ترکیبی به معنای برآورندهی حاجتها و نیازها؛ در شعر، نامی آرمانی برای شخصی که میتواند مشکلات را حل کند.
کم آوردن: ناتوان شدن در انجام کاری یا به پایان رساندن آن.
نسیه: خرید کالا بدون پرداخت فوری پول و موکول کردن پرداخت به آینده.
لامپ الله: لامپی با نوشتهی «الله» که در شعر بر فراز مسجد قرار دارد و روشنایی آن اهمیت نمادین پیدا میکند.
چارچرخه: گاری یا وسیلهای دارای چهار چرخ که برای حمل کالا استفاده میشود.
چراغ زنبوری: نوعی چراغ روشنایی قدیمی که با سوخت مایع کار میکند و نوری نسبتاً قوی تولید میکند.
میدان محمدیه: نام مکانی شهری که در شعر بهعنوان محل گردش و رفتوآمد کودک مطرح میشود.
باغ ملی: نام فضایی شهری و تفریحی که در شعر از آن یاد شده است.
سینمای فردین: اشاره به سینما و فیلمهای مرتبط با فردین، بازیگر محبوب سینمای ایران؛ در شعر، نمادی از تفریح و سرگرمی.
محلهی کشتارگاه: محلهای که نام آن در شعر آمده و فضای اجتماعی آن با فقر، رنج و خشونت توصیف میشود.
آفتاب زمستان: نور خورشید در فصل زمستان؛ در شعر، با صفت «تنبل» توصیف شده تا کندی و بیحالی فضا را نشان دهد.
دستبند: وسیلهای فلزی که برای بستن دست بازداشتشدگان به کار میرود.
پچوپچ: گفتوگوی آهسته و درگوشی.
گل اطلسی: نوعی گل زینتی با گلهای رنگارنگ که در شعر، تصویری از لطافت و زیبایی طبیعت میسازد.
آسمان توپخانه: اشاره به آسمان منطقهای شهری به نام توپخانه؛ در بافت شعر، فضایی برای نمایش آتشبازی و روشنایی شبانه.
شربت سیاهسرفه: دارویی مایع برای تسکین یا درمان سرفهی سیاه.
روز اسمنویسی: روز ثبتنام؛ در شعر میتواند به فرصت دسترسی به آموزش یا خدمات اشاره داشته باشد.
نمرهی مریضخانه: عبارتی مرتبط با نوبت یا شمارهی مراجعه در مرکز درمانی؛ در بافت شعر، نشانهای از نیاز مردم به خدمات پزشکی است.
چکمههای لاستیکی: چکمههایی ساختهشده از لاستیک که برای محافظت از پا در برابر آب و گل استفاده میشوند.
قسمت کردن: تقسیم کردن چیزی میان چند نفر؛ در این شعر، نماد توزیع منصفانهی امکانات و برخورداری از حقوق اجتماعی.
جمعبندی
من خواب دیده ام که کسی می آید
این شعر تصویری از کودکی است که در محیطی سرشار از فقر، نابرابری و محرومیت زندگی میکند، اما همچنان به آمدن فردی آرمانی امید دارد. این فرد قرار است ترس و ناتوانی را کنار بزند، شادی را به زندگی مردم بازگرداند و امکانات و فرصتها را بهصورت عادلانه میان آنان تقسیم کند.
مهمترین آرایههای شعر عبارتاند از تشبیه، استعاره، تشخیص، کنایه، تضاد، مراعاتالنظیر، تکرار، اغراق و نمادپردازی. تکرار عبارت «کسی میآید»، تصویر ستارهی قرمز، روشنایی لامپ مسجد و فهرست بلند چیزهایی که در پایان تقسیم میشوند، به شعر انسجام میبخشند و مضمون امید و عدالت را برجسته میکنند.
از نظر مفهومی، شعر نشان میدهد که آرزوهای کودکان، حتی هنگامی که ساده و روزمره به نظر میرسند، میتوانند واقعیتهای مهم اجتماعی را آشکار کنند. داشتن نان، امکان تفریح، دسترسی به دارو و آموزش و برخورداری از زندگی شایسته، همگی بخشی از تصویری هستند که کودک از آیندهای بهتر در ذهن دارد.
پیام نهایی شعر: امید به آینده زمانی به معنای واقعی خود نزدیک میشود که به برقراری عدالت، کاهش محرومیت و فراهم شدن فرصتهای برابر برای همهی مردم بینجامد. «کسی که میآید» میتواند نماد آرزوی جمعی برای ساختن جهانی باشد که در آن، هیچکس از سهم خود در زندگی محروم نماند.



