دانم اکنون از آن خانه ی دور

فروغ فرخزاد – مجموعه ی اسیر
شماره 21
خانه ی متروک
دانم اکنون از آن خانه ی دور
شادی زندگی پر گرفته
دانم اکنون که طفلی به زاری
ماتم از هجر مادر گرفته
هر زمان می دود در خیالم
نقشی از بستری خالی و سرد
نقش دستی که کاویده نومید
پیکری را در آن با غم و درد
بینم آنجا کنار بخاری
سایه ی قامتی سست و لرزان
سایه ی بازوانی که گویی
زندگی را رها کرده آسان
دورتر کودکی خفته غمگین
در بر دایه ی خسته و پیر
بر سر نقش گلهای قالی
سرنگون گشته فنجانی از شیر
پنجره باز و در سایه ی آن
رنگ گلها به زردی کشیده
پرده افتاده بر شانه ی در
آب گلدان به آخر رسیده
گربه با دیده ای سرد و بی نور
نرم و سنگین قدم می گذارد
شمع در آخرین شعله ی خویش
ره به سوی عدم می سپارد
دانم اکنون کز آن خانه ی دور
شادی زندگی پر گرفته
دانم اکنون که طفلی به زاری
ماتم از هجر مادر گرفته
لیک من خسته جان و پریشان
می سپارم ره آرزو را
یار من شعر و دلدار من شعر
می روم تا به دست آرم او را
تهران – بهار 1334
-
معنی بندهای نخستین شعر
دانم اکنون از آن خانه ی دور
۱.
دانم اکنون از آن خانهی دور شادی زندگی پر گرفته دانم اکنون که طفلی به زاری ماتم از هجر مادر گرفته
معنی: شاعر میداند که از خانهای دور، شادی و نشاط زندگی رخت بربسته و اندوه جای آن را گرفته است. او تصور میکند کودکی در آن خانه با گریه و زاری، در سوگ دوری مادر خود به سر میبرد.
«شادی زندگی پر گرفته» به این معناست که شادی از آن خانه رفته و دیگر نشانی از خوشحالی در آن باقی نمانده است. «هجر مادر» نیز به معنای دوری و جدایی از مادر است. این بند فضایی غمانگیز ایجاد میکند و مخاطب را با خانهای روبهرو میسازد که در آن، نبودن مادر همهچیز را تحت تأثیر قرار داده است.
۲.
هر زمان میدود در خیالم نقشی از بستری خالی و سرد نقش دستی که کاویده نومید پیکری را در آن با غم و درد
معنی: شاعر پیوسته تصویر بستری خالی و سرد را در ذهن خود میبیند. همچنین دستی را تصور میکند که با ناامیدی و اندوه، در آن بستر به جستوجوی پیکری میپردازد؛ اما گویی کسی را که در پی اوست، نمییابد.
بستر خالی و سرد، نبودن فردی را نشان میدهد که پیشتر در آنجا حضور داشته است. دست جستوجوگر نیز بیانگر تلاش ناامیدانه برای یافتن کسی است که دیگر در دسترس نیست. این بند حس فقدان، تنهایی و ناتوانی در بازگرداندن فرد ازدسترفته را به تصویر میکشد.
۳.
بینم آنجا کنار بخاری سایهی قامتی سست و لرزان سایهی بازوانی که گویی زندگی را رها کرده آسان
معنی: شاعر در خیال خود، در کنار بخاری، سایهی پیکری نحیف و لرزان را میبیند. بازوان این پیکر چنان بیجان و سست به نظر میرسند که گویی صاحب آن دیگر توان و انگیزهای برای ادامهی زندگی ندارد و بهآسانی از آن دست کشیده است.
«سایهی قامت سست و لرزان» تصویر انسانی رنجدیده و ناتوان را ایجاد میکند. بازوانی که گویی زندگی را رها کردهاند، نشاندهندهی ناامیدی و فرسودگی شدید روحی هستند. فضای این بند، اندوه و درماندگی فردی را نشان میدهد که در برابر فقدان و رنج، توان مقاومت خود را از دست داده است.
۴.
دورتر کودکی خفته غمگین در بر دایهی خسته و پیر بر سر نقش گلهای قالی سرنگون گشته فنجانی از شیر
معنی: در گوشهای دیگر از خانه، کودکی غمگین به خواب رفته و در آغوش دایهای پیر و خسته قرار دارد. روی قالی، فنجان شیری واژگون شده و شیر آن ریخته است.
خوابیدن کودک در آغوش دایه، در کنار غیبت مادر، بر احساس محرومیت و تنهایی او تأکید میکند. فنجان شیر واژگون نیز جزئیاتی از بینظمی و آشفتگی فضای خانه است. این تصویر نشان میدهد که نبودن مادر تنها یک غیبت ساده نیست، بلکه آرامش و نظم زندگی روزمرهی خانه را نیز بر هم زده است.
معنی بندهای پایانی
دانم اکنون از آن خانه ی دور
۵.
پنجره باز و در سایهی آن رنگ گلها به زردی کشیده پرده افتاده بر شانهی در آب گلدان به آخر رسیده
معنی: پنجرهی خانه باز مانده است و گلهای کنار آن رنگپریده و زرد شدهاند. پرده از جای خود افتاده و روی در آویزان است و آب گلدان نیز تمام شده است.
این جزئیات نشان میدهند که خانه از مراقبت و رسیدگی همیشگی محروم شده است. زرد شدن گلها و تمام شدن آب گلدان، نشانههایی از پژمردگی و بیتوجهی هستند. خانهای که زمانی محل زندگی و شادی بوده، اکنون حالتی متروک و غمانگیز پیدا کرده است. شاعر با توصیف اشیای ساده، اندوه ناشی از غیبت مادر را به فضای خانه منتقل میکند.
۶.
گربه با دیدهای سرد و بینور نرم و سنگین قدم میگذارد شمع در آخرین شعلهی خویش ره به سوی عدم میسپارد
معنی: گربهای با چشمانی بیفروغ و سرد، آرام و سنگین در خانه قدم برمیدارد. در همان حال، شمعی که رو به خاموشی است، آخرین شعلههای خود را میسوزاند و به پایان میرسد.
چشمان بینور گربه و حرکت سنگین آن، فضای سرد و خاموش خانه را تقویت میکنند. شمعی که آخرین شعلههایش را میسوزاند، نمادی از پایان، خاموشی و نابودی است. عبارت «ره به سوی عدم میسپارد» نیز به معنای نزدیک شدن به نیستی و خاموش شدن است. در این بند، همهچیز از گلها و گلدان تا شمع و فضای خانه، نشانههایی از فرسودگی و پایان را در خود دارد.
۷.
دانم اکنون کز آن خانهی دور شادی زندگی پر گرفته دانم اکنون که طفلی به زاری ماتم از هجر مادر گرفته
معنی: شاعر بار دیگر میگوید که شادی از خانهی دور رفته و کودکی در غم دوری مادر خود به گریه و زاری مشغول است.
تکرار این بند، تأکید دوبارهای بر اندوه اصلی شعر است. پس از توصیف بستر خالی، پیکر لرزان، کودک غمگین، گلهای پژمرده و شمع رو به خاموشی، شاعر دوباره به همان تصویر آغازین بازمیگردد. این تکرار نشان میدهد که تمام جزئیات خانه در خدمت بیان یک حقیقت هستند: غیبت مادر، شادی و زندگی را از آن محیط گرفته است.
۸.
لیک من خستهجان و پریشان میسپارم ره آرزو را یار من شعر و دلدار من شعر میروم تا به دست آرم او را
معنی: شاعر میگوید با وجود خستگی روحی و آشفتگی درونی، همچنان راه آرزوهای خود را دنبال میکند. او شعر را یار و محبوب خود میداند و تصمیم دارد در پی آن برود و به آن دست یابد.
این بند از فضای اندوهبار خانه فاصله میگیرد و به زندگی درونی شاعر میپردازد. درحالیکه خانهی دور گرفتار غم و خاموشی است، شاعر هنوز آرزویی دارد که او را به حرکت و تلاش وامیدارد. شعر برای او تنها وسیلهای برای بیان احساسات نیست، بلکه همراه و محبوبی است که به زندگیاش معنا میدهد. این پایان نشاندهندهی پناه بردن شاعر به هنر و جستوجوی امید در میان رنجهاست.
آرایههای ادبی
دانم اکنون از آن خانه ی دور
تکرار: بند «دانم اکنون از آن خانهی دور…» در آغاز و میانهی شعر تکرار شده است. همچنین عبارتهای «سایهی…» و «یار من شعر و دلدار من شعر» دارای تکرار هستند. تکرار بند اول، اندوه ناشی از دوری مادر را برجسته میکند و تکرار «سایهی» بر فضای مبهم و غمانگیز خانه تأکید دارد.
تشبیه:
-
«سایهی قامتی سست و لرزان»: قامت انسان بهصورت تصویری لرزان و کمرمق توصیف شده است؛ این تصویر ضعف و ناتوانی او را نشان میدهد.
-
«شادی زندگی پر گرفته»: شادی به پرندهای مانند شده که پرواز میکند و از خانه دور میشود؛ این تشبیه در قالب استعاره بیان شده است.
استعاره:
-
«شادی زندگی پر گرفته»: شادی مانند پرندهای تصور شده که از خانه پرواز میکند. این عبارت استعاره از رفتن شادی و از میان رفتن نشاط زندگی است.
-
«ره به سوی عدم میسپارد»: شمع مانند موجودی زنده تصور شده که به سوی نیستی حرکت میکند؛ این عبارت استعاره از خاموش شدن و پایان یافتن است.
-
«یار من شعر و دلدار من شعر»: شعر به یار و محبوبی انسانی تشبیه شده است و شاعر رابطهای عاطفی با آن برقرار میکند.
تشخیص: «شادی زندگی پر گرفته»؛ شادی مانند موجودی زنده تصویر شده که توان پرواز دارد. «شمع… ره به سوی عدم میسپارد» نیز به شمع رفتار موجودی زنده را نسبت میدهد که به سوی مقصدی حرکت میکند.
کنایه:
-
«شادی زندگی پر گرفته»: کنایه از رفتن شادی و از بین رفتن نشاط است.
-
«زندگی را رها کرده»: کنایه از ناامیدی شدید و دست کشیدن از تلاش برای ادامهی زندگی است.
-
«ره به سوی عدم میسپارد»: کنایه از نزدیک شدن به پایان و نابودی است.
-
«به دست آرم او را»: کنایه از به دست آوردن و رسیدن به آرزوی موردنظر است.
نماد:
-
خانهی دور: نماد فضایی آکنده از خاطره، اندوه و فقدان.
-
بستر خالی و سرد: نماد غیبت و جای خالی فرد ازدسترفته.
-
دست جستوجوگر: نماد تلاش ناامیدانه برای یافتن فرد غایب.
-
کودک غمگین: نماد معصومیت و رنج ناشی از محرومیت از مادر.
-
گلهای زرد: نماد پژمردگی و از دست رفتن شادابی.
-
فنجان شیر واژگون: نماد آشفتگی و برهم خوردن نظم خانه.
-
شمع رو به خاموشی: نماد پایان، زوال و خاموش شدن زندگی.
-
شعر: نماد پناهگاه روحی و وسیلهای برای ادامه دادن مسیر آرزوها.
مراعاتالنظیر:
-
«بستر، پیکر، بازوان» با بدن انسان و فضای استراحت تناسب دارند.
-
«بخاری، قالی، فنجان، پنجره، پرده، گلدان» از عناصر مربوط به خانه هستند.
-
«گلها، گلدان، آب» با گیاهان و نگهداری از آنها ارتباط دارند.
-
«شمع، شعله، عدم» با خاموشی و پایان تناسب معنایی دارند.
-
«یار، دلدار، آرزو» در حوزهی عاطفه و دلبستگی قرار میگیرند.
تضاد:
-
«شادی» و «ماتم»: تقابل میان خوشحالی و اندوه.
-
«زندگی» و «عدم»: تقابل میان بودن و نبودن.
-
«شعله» و «خاموشیِ ضمنی»: تقابل میان روشنایی و پایان نور.
-
«خانهی دور» و «ره آرزو»: تقابل میان فضای غمزدهی خانه و حرکت شاعر به سوی آرزوهایش.
حسآمیزی: «بستر خالی و سرد» احساس دیداریِ خالی بودن را با حس لامسهی سردی ترکیب میکند. همچنین «دیدهای سرد و بینور» ویژگی حسی سردی را به چشم نسبت میدهد و تصویری عاطفی و اندوهبار میسازد.
تصویرسازی: توصیف بستر خالی، سایهی قامت لرزان، فنجان واژگون، گلهای زرد و شمع رو به خاموشی، تصاویر عینی و ملموسی میسازد که اندوه و متروک بودن خانه را به مخاطب منتقل میکنند.
اغراق: «شادی زندگی پر گرفته» رفتن شادی را به پرواز تشبیه میکند و بر شدت دگرگونی فضای خانه تأکید دارد. «سیاهی و سردی» فضای خانه نیز با مجموعهای از تصاویر اندوهبار، به شکلی برجسته و تأثیرگذار بیان شده است.
ساختار دورانی: تکرار بند نخست در میانهی شعر، ساختاری بازگشتی ایجاد میکند. این بازگشت، ذهن مخاطب را دوباره به غم کودک و نبودن مادر معطوف میسازد و پیوند میان تصاویر مختلف خانه را تقویت میکند.
تفسیر و مفهوم کلی شعر
دانم اکنون از آن خانه ی دور
پیام اصلی: شعر دربارهی اندوه ناشی از غیبت مادر، تنهایی و خاموشی فضای خانه و در مقابل، پناه بردن شاعر به شعر و آرزوهای شخصی است. شاعر ابتدا خانهای را در ذهن خود تصویر میکند که شادی از آن رفته و همهی نشانههای زندگی در آن رو به خاموشیاند. سپس از این فضای غمانگیز فاصله میگیرد و شعر را بهعنوان یار و دلدار خود معرفی میکند.
در بندهای آغازین، شاعر با تکرار عبارت «دانم اکنون» نشان میدهد که از وضعیت خانهای دور آگاهی دارد یا دستکم آن را در ذهن خود بهروشنی مجسم میکند. این خانه بهتدریج به مکانی سرشار از اندوه تبدیل میشود؛ بستری خالی و سرد، دستی ناامید، پیکری لرزان و کودکی که در غم دوری مادر به سر میبرد، همگی نشانههایی از فقدان هستند.
در ادامه، شاعر با توصیف جزئیات خانه، اندوه را ملموستر میکند. گلها زرد شدهاند، آب گلدان تمام شده، پرده از جای خود افتاده و شمع به آخرین شعلههایش رسیده است. این تصاویر نشان میدهند که غیبت مادر تنها بر احساسات کودک اثر نگذاشته، بلکه تمام فضای خانه را دگرگون کرده است. خانه گویی توان ادامهی زندگی عادی را از دست داده و به محیطی سرد و خاموش تبدیل شده است.
تکرار بند نخست پس از این تصاویر، اهمیت غیبت مادر را دوباره برجسته میکند. کودک غمگین و خانهی بیروح، دو بخش از یک تجربهی مشترکاند: نبودن کسی که حضورش میتوانست به زندگی معنا و آرامش ببخشد.
اما در بند پایانی، مسیر شعر تغییر میکند. شاعر از خانهی غمزده فاصله میگیرد و از خستگی و پریشانی خود سخن میگوید. بااینحال، او همچنان آرزویی دارد و شعر را یار و محبوب خود مینامد. این پایان نشان میدهد که هنر میتواند برای انسان پناهگاهی در برابر رنجها باشد و او را به ادامهی مسیر امیدوار کند.
فضای عاطفی و فکری: فضای شعر در بخش نخست اندوهبار، سرد و سرشار از احساس فقدان است. تصاویر خانه، کودک، بستر و شمع، حس تنهایی و زوال را تقویت میکنند. در پایان، فضای شعر به سوی امید و حرکت تغییر میکند؛ زیرا شاعر با وجود خستگی و پریشانی، همچنان در پی آرزوهای خود است و شعر را همراه زندگی خویش میداند.
ویژگیهای زبانی و بلاغی:
وزن عروضی: شعر در قالبی آهنگین سروده شده است و موسیقی آن از وزن، تکرارها و هماهنگی سطرها شکل میگیرد.
قافیه: در بند نخست، «گرفته» و «گرفته» تکرار شدهاند و در بخشهای دیگر نیز واژههایی مانند «سرد» و «درد»، «لرزان» و «آسان» و «پیر» و «شیر» هماهنگی آوایی ایجاد میکنند.
ردیف: در عبارت «دانم اکنون…» تکرار ساختاری وجود دارد که نقش تأکیدی دارد؛ اما ردیف ثابتی در تمام شعر دیده نمیشود.
نکات بلاغی: استعارهی «شادی زندگی پر گرفته»، نمادپردازی خانهی متروک، گلهای زرد و شمع رو به خاموشی، تشخیص در «ره به سوی عدم میسپارد» و تکرار بند نخست از مهمترین شگردهای ادبی شعر هستند.
نکات زبانی: زبان شعر ساده، تصویری و عاطفی است. شاعر بهجای بیان مستقیم اندوه، از جزئیات ملموس محیط خانه استفاده میکند تا احساس فقدان را به مخاطب منتقل کند. در پایان نیز با معرفی شعر بهعنوان یار و دلدار، رابطهای عاطفی میان شاعر و هنر برقرار میشود.
واژگان دشوار
دانم اکنون از آن خانه ی دور
دانم: میدانم.
پر گرفته: پرواز کرده؛ در این شعر به معنای رفته و دور شده است.
هجر: دوری و جدایی.
ماتم: سوگواری و اندوه شدید.
کاویده: جستوجو کرده و کاوش کرده است.
نومید: ناامید، مأیوس.
پیکر: بدن و جسم.
قامت: اندام و شکل ایستادهی بدن.
سست: ضعیف و بیرمق.
لرزان: لرزشدار؛ ناپایدار.
دایه: زنی که از کودک نگهداری میکند و گاهی به او شیر میدهد.
سرنگون: واژگون و وارونه.
کشیده: در عبارت «رنگ گلها به زردی کشیده»، به معنای متمایل و تبدیل شده است.
شعله: زبانهی آتش.
عدم: نیستی و نابودی.
خستهجان: کسی که از نظر روحی و جسمی خسته و فرسوده است.
پریشان: آشفته و ناآرام.
ره: راه و مسیر.
دلدار: محبوب و معشوق.
به دست آرم: به دست بیاورم و به آن دست یابم.
-



