گویند سعدیا به چه بطّال ماندهای

سعدی-قطعه شماره 30
گویند سعدیا به چه بطّال ماندهای
سختی مبر که وجه کفافت معین است
این دست سلطنت که تو داری به ملک شعر
پای ریاضتت به چه در قید دامن است
یکچند اگر مدیح کنی کامران شوی
صاحب هنر که مال ندارد تغابن است
بیزر میسرت نشود کام دوستان
چون کام دوستان ندهی کام دشمن است
آری مثل به کرکس مردارخور زدند
سیمرغ را که قاف قناعت نشیمن است
از من نیاید آن که به دهقان و کدخدای
حاجت برم که فعل گدایان خرمن است
گر گویی ام که سوزنی از سفلهای بخواه
چون خارپشت بر بدنم موی سوزن است
گفتی رضای دوست میسر شود به سیم
این هم خلاف معرفت و رای روشن است
صد گنج شایگان به بهای جوی هنر
منّت بر آن که میدهد و حیف بر من است
کز جور شاهدان برِ منعم برند عجز
من فارغم که شاهد من منعم من است
مقدمه و فضای کلی
این قطعه با لحنی پندآمیز و در عین حال طنزآلود، جایگاه سعدی را در قلمرو شعر و بینیازی او از تلاشهای مادی به تصویر میکشد. شاعر در پاسخ به سرزنش بیکاری، از توانایی و سلطنت ادبی خویش سخن میگوید و شعر را سرمایهای بسنده برای زندگی میداند. فضای اثر آمیزهای از اعتمادبهنفس، شوخطبعی و ستایش مقام شاعری است.
معنی بیتهای شعر
گویند سعدیا به چه بطّال ماندهای / سختی مبر که وجه کفافت معین است
به سعدی میگویند چرا بیکار نشستهای؟ رنج و سختی به خود راه مده، زیرا روزی و هزینهٔ زندگیات فراهم است.
این دست سلطنت که تو داری به ملک شعر / پای ریاضتت به چه در قید دامن است
با این فرمانروایی و تواناییای که در قلمرو شعر داری، چرا خود را به رنج و ریاضت گرفتار کردهای؟
یکچند اگر مدیح کنی کامران شوی / صاحب هنر که مال ندارد تغابن است
اگر مدتی به مدح و ستایش دیگران بپردازی، کامیاب و برخوردار میشوی؛ زیرا برای هنرمندی که مال ندارد، این محرومیت زیان و دریغ است.
بیزر میسرت نشود کام دوستان / چون کام دوستان ندهی کام دشمن است
بدون پول نمیتوانی دوستانت را خشنود کنی، و اگر خواستهٔ دوستانت را برآورده نکنی، دشمنانت شادمان خواهند شد.
آری مثل به کرکس مردارخور زدند / سیمرغ را که قاف قناعت نشیمن است
آری، دربارهٔ سیمرغی که قلهٔ قناعت را جایگاه خود کرده است، مثلی مانند کرکس مردارخوار گفتهاند؛ یعنی قناعت، انسان را از بهرهمندیهای دنیا دور میکند.
از من نیاید آن که به دهقان و کدخدای / حاجت برم که فعل گدایان خرمن است
از من ساخته نیست که نزد کشاورز و کدخدا نیاز ببرم؛ زیرا درخواست کردن از دیگران، کار گدایان و تهیدستان است.
گر گویی ام که سوزنی از سفلهای بخواه / چون خارپشت بر بدنم موی سوزن است
اگر به من بگویی سوزنی از فرومایهای درخواست کن، از شرم و ناخشنودی، مانند خارپشت سراسر بدنم پر از خار خواهد شد.
گفتی رضای دوست میسر شود به سیم / این هم خلاف معرفت و رای روشن است
گفتی خشنودی دوست با پول به دست میآید؛ اما این سخن نیز با شناخت و اندیشهٔ درست سازگار نیست.
صد گنج شایگان به بهای جوی هنر / منّت بر آن که میدهد و حیف بر من است
هنر و فضیلت من به اندازهٔ صد گنج ارزش دارد، اما اگر آن را در برابر اندکی مال عرضه کنم، هم بر کسی که پول میدهد منّت میگذارم و هم بر خودم دریغ میخورم.
کز جور شاهدان برِ منعم برند عجز / من فارغم که شاهد من منعم من است
از ستم زیبارویان و معشوقان، نزد توانگران از ناتوانی شکایت میبرند؛ اما من آسودهام، زیرا گواه و پشتیبان من، همان بخشنده و روزیرسان من است.



