صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد
حافظ-غزل شماره 133
صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد
بنیاد مکر با فلک حقه باز کرد
بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه
زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد
ساقی بیا که شاهد رعنای صوفیان
دیگر به جلوه آمد و آغاز ناز کرد
این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت
وآهنگ بازگشت به راه حجاز کرد
ای دل بیا که ما به پناه خدا رویم
زآنچه آستین کوته و دست دراز کرد
صنعت مکن که هر که محبت نه راست باخت
عشقش به روی دل در معنی فراز کرد
فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید
شرمنده رهروی که عمل بر مجاز کرد
ای کبک خوش خرام کجا میروی ، بایست
غرّه مشو که گربه ی زاهد نماز کرد
حافظ مکن ملامت رندان که در ازل
ما را خدا ز زهدِ ریا بینیاز کرد
معنی بیت های نخستین
1. صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد / بنیاد مکر با فلک حقه باز کرد:
حافظ با طنز تند به نقد صوفیان ریاکار میپردازد: صوفی دام فریب گسترد و سر به مکر و حیله گشود. او بنیان نیرنگ خود را با آسمان (نماد بلندپروازی) در هم آمیخت. این بیت نشاندهنده نگاه انتقادی حافظ به برخی مدعیان تصوف است.
2. بازی چرخ بشکندش بیضه در کلاه / زیرا که عرض شعبده با اهل راز کرد:
شاعر آرزو میکند روزگار فریبکار، مکر این صوفی را در هم بشکند (اشاره به شکستن بیضه/تخم مرغ در کلاه صوفیان که نماد فریب است)، چرا که او شعبدهبازی خود را حتی با اهل معرفت نیز در میان گذاشت. این بیت ادامه نقد تند حافظ به ریاکاری است.
3. ساقی بیا که شاهد رعنای صوفیان / دیگر به جلوه آمد و آغاز ناز کرد:
حافظ با کنایه میگوید: ای ساقی بیا، چرا که معشوق زیبای صوفیان دوباره به نمایش آمده و ناز کردن آغاز کرده است. این بیت اشاره به نمایشگری و خودنمایی برخی مدعیان دارد.
4. این مطرب از کجاست که ساز عراق ساخت / وآهنگ بازگشت به راه حجاز کرد:
شاعر با تعجب میپرسد: این نوازنده از کجاست که آواز عراقی (اشاره به غزل) سر داد و سپس به سوی راه حجاز (اشاره به سبک قدیم شعر) بازگشت؟ این بیت احتمالاً اشاره به تغییر سبک شاعری معاصران حافظ دارد.
5. ای دل بیا که ما به پناه خدا رویم / زآنچه آستین کوته و دست دراز کرد:
حافظ خطاب به دلش میگوید: بیا به پناه خدا پناه ببریم، از کسانی که آستین کوتاه (بیکفایتی) دارند اما دست دراز (توقع زیاد). این بیت انتقاد از مدعیان بیصلاحیت است.
معنی بیت های پایانی
6. صنعت مکن که هر که محبت نه راست باخت / عشقش به روی دل در معنی فراز کرد:
شاعر اندرز میدهد: تظاهر به عشق نکن، چرا که هر کس عشق را صادقانه نپذیرفت، محبتش تنها بر سطح دل (و نه در عمق معنا) جای گرفت. این بیت بر اهمیت صداقت در عشق تاکید دارد.
7. فردا که پیشگاه حقیقت شود پدید / شرمنده رهروی که عمل بر مجاز کرد:
حافظ هشدار میدهد: روز قیامت که حقیقت آشکار شود، شرمنده کسی است که اعمالش بر پایه ظاهر و تظاهر بود. این بیت هشداری به ریاکاران است.
8. ای کبک خوش خرام کجا میروی ، بایست / غرّه مشو که گربه ی زاهد نماز کرد:
با طنزی ظریف میگوید: ای کبک زیبا (نماد معشوق)، مغرور مشو که حتی گربه زاهد نیز نماز خواند! این بیت هشداری به معشوق است که فریب ظاهرپرستی را نخورد.
9. حافظ مکن ملامت رندان که در ازل / ما را خدا ز زهدِ ریا بینیاز کرد:
حافظ در پایان دفاع میکند: رندان را سرزنش مکن، چرا که خداوند از ابتدا ما را از زهد ریاکارانه بینیاز ساخته است. این بیت بیانگر فلسفه عرفانی حافظ و دفاع از راه راستین عشق است.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.
