شالوده ی کاخ جهان بر آبست

پروین اعتصامی – قصیده شماره 11
کاخ جهان
شالوده ی کاخ جهان بر آبست
تا چشم به هم بر زنی خرابست
ایمن چه نشینی در این سفینه
کاین بحر همیشه در انقلابست
افسونگر چرخ کبود هر شب
در فکرت افسون شیخ و شابست
ای تشنه مرو، کاندرین بیابان
گر یک سر آبست، صد سرابست
سیمرغ که هرگز به دام نیاد
در دام زمانه کم از ذبابست
چشمت به خط و خال دلفریب است
گوشت به نوای دف و ربابست
تو بیخود و ایام در تکاپو است
تو خفته و ره پر ز پیچ و تابست
آبی بکش از چاه زندگانی
همواره نه این دلو را طنابست
بگذشت مه و سال وین عجب نیست
این قافله عمریست در شتابست
بیدار شو، ای بخت خفته چوپان
کاین بادیه راحتگه ذئابست
بر گرد از آن ره که دیو گوید
کای راهنورد، این ره صوابست
ز انوار حق از اهرمن چه پرسی
زیراک سئوال تو بی جوابست
با چرخ، تو با حیله کی برآئی
در پشه کجا نیروی عقابست
بر اسب فساد، از چه زین نهادی
پای تو چرا اندرین رکابست
دولت نه به افزونی حطام است
رفعت نه به نیکویی ثیابست
جز نور خرد، رهنمای مپسند
خودکام مپندار کامیابست
خواندن نتوانیش چون، چه حاصل
در خانه هزارت اگر کتابست
هشدار که توش و توان پیری
سعی و عمل موسم شبابست
بیهوده چه لرزی ز هر نسیمی
مانند چراغی که بی حبابست
گر پای نهد بر تو پیل، دانی
کز پای تو چون مور در عذابست
بی شمع، شب این راه پرخطر را
مسپر به امیدی که ماهتابست
تا چند و کی این تیره جسم خاکی
بر چهره ی خورشید جان سحابست
در زمره ی پاکیزگان نباشی
تا بر دلت آلودگی حجابست
پروین، چه حصاد و چه کشتکاری
آنجا که نه باران، نه آفتابست
معنی بیتهای شعر
شالوده ی کاخ جهان بر آبست / تا چشم به هم بر زنی خرابست
بنیاد و اساس جهان ناپایدار است و ممکن است در یک لحظه ویران شود.
ایمن چه نشینی در این سفینه / کاین بحر همیشه در انقلابست
چرا در این کشتی جهان احساس امنیت میکنی، در حالی که دریای زندگی همیشه در تلاطم و دگرگونی است؟
افسونگر چرخ کبود هر شب / در فکرت افسون شیخ و شابست
آسمان افسونگر هر شب اندیشههای پیر و جوان را با جلوهها و خیالهای فریبنده سرگرم میکند.
ای تشنه مرو، کاندرین بیابان / گر یک سر آبست، صد سرابست
ای تشنه، در این بیابان به هر سو مرو؛ زیرا اگر یک چشمه آب باشد، صد سراب فریبنده نیز وجود دارد.
سیمرغ که هرگز به دام نیاد / در دام زمانه کم از ذبابست
حتی سیمرغ نیرومند و دستنیافتنی نیز در دام زمانه گرفتار میشود و در برابر آن مانند مگسی ناتوان است.
چشمت به خط و خال دلفریب است / گوشت به نوای دف و ربابست
چشمانت به زیباییهای فریبنده و گوشت به نغمههای موسیقی مشغول است.
تو بیخود و ایام در تکاپو است / تو خفته و ره پر ز پیچ و تابست
تو بیخبری، اما روزگار در حرکت و تلاش است؛ تو خوابیدهای، در حالی که راه زندگی پر از دشواری و فراز و نشیب است.
آبی بکش از چاه زندگانی / همواره نه این دلو را طنابست
تا فرصت داری از چاه زندگی بهرهای بگیر؛ زیرا این طناب همیشه برای کشیدن دلو باقی نمیماند.
بگذشت مه و سال وین عجب نیست / این قافله عمریست در شتابست
ماهها و سالها میگذرند و جای شگفتی نیست؛ زیرا کاروان عمر از دیرباز با شتاب در حرکت است.
بیدار شو، ای بخت خفته چوپان / کاین بادیه راحتگه ذئابست
ای چوپان بختخفته، بیدار شو؛ زیرا این بیابان جای آسایش نیست، بلکه پناهگاه و جولانگاه گرگهاست.
بر گرد از آن ره که دیو گوید / کای راهنورد، این ره صوابست
از راهی که شیطان آن را درست و پسندیده معرفی میکند بازگرد، زیرا چنین راهی به گمراهی میانجامد.
ز انوار حق از اهرمن چه پرسی / زیراک سئوال تو بی جوابست
درباره نور و حقیقت الهی از اهریمن پرسش نکن، زیرا پاسخ پرسش تو نزد او یافت نمیشود.
با چرخ، تو با حیله کی برآئی / در پشه کجا نیروی عقابست
تو با نیرنگ چگونه میتوانی بر آسمان و روزگار چیره شوی؟ همانگونه که پشه توان و نیروی عقاب را ندارد.
بر اسب فساد، از چه زین نهادی / پای تو چرا اندرین رکابست
چرا بر اسب تباهی سوار شدهای و قدم در رکاب آن نهادهای؟
دولت نه به افزونی حطام است / رفعت نه به نیکویی ثیابست
خوشبختی و دولت به فراوانی مال و ثروت نیست و بزرگی و مقام نیز به زیبایی لباس بستگی ندارد.
جز نور خرد، رهنمای مپسند / خودکام مپندار کامیابست
جز نور عقل و خرد، راهنمای دیگری را نپذیر و گمان نکن که انسان خودرأی و خودخواه به کامیابی میرسد.
خواندن نتوانیش چون، چه حاصل / در خانه هزارت اگر کتابست
اگر توانایی خواندن و فهمیدن نداری، داشتن هزاران کتاب در خانه چه سودی دارد؟
هشدار که توش و توان پیری / سعی و عمل موسم شبابست
آگاه باش که توان و نیروی جوانی برای تلاش و عمل است؛ زیرا دوران پیری زمان ناتوانی است.
بیهوده چه لرزی ز هر نسیمی / مانند چراغی که بی حبابست
چرا مانند چراغی بیحفاظ، از هر نسیمی بیهوده میلرزی و هراس داری؟
گر پای نهد بر تو پیل، دانی / کز پای تو چون مور در عذابست
اگر فیلی بر تو پا بگذارد، میفهمی که در برابر قدرت او مانند موری ناتوان و گرفتار هستی.
بی شمع، شب این راه پرخطر را / مسپر به امیدی که ماهتابست
این راه خطرناک را در شب بدون چراغ طی نکن و تنها به امید نور ماه پیش نرو.
تا چند و کی این تیره جسم خاکی / بر چهره ی خورشید جان سحابست
تا چه زمانی این جسم تیره و خاکی همچون ابری بر چهره خورشید جان و روح تو سایه خواهد افکند؟
در زمره ی پاکیزگان نباشی / تا بر دلت آلودگی حجابست
تا زمانی که آلودگیهای اخلاقی بر دل تو پرده افکندهاند، در شمار پاکان و پاکیزگان نخواهی بود.
پروین، چه حصاد و چه کشتکاری / آنجا که نه باران، نه آفتابست
پروین، جایی که نه بارانی میبارد و نه آفتابی میتابد، نه محصولی به دست میآید و نه کشاورزی سودی دارد.
تفسیر کلی
پروین اعتصامی در این قصیده ناپایداری و بیاعتباری جهان را به کاخی بر آب و سفینهای در دریای پرتلاطم تشبیه میکند. او انسان را از دلبستن به امنیت و ثبات ظاهری دنیا برحذر میدارد، زیرا گردش روزگار پیوسته در حال دگرگونی است. شاعر همچنین با تصویر بیابان و سراب، فریبندگی آرزوها و دشواری تشخیص حقیقت از پندار را نشان میدهد. پیام کلی شعر، دعوت به هوشیاری، دل نبستن به ظواهر فریبنده و توجه به حقیقتی پایدار فراتر از جهان گذراست.



