خواب آن نرگس فتان تو بی چیزی نیست
حافظ-غزل شماره 75
خواب آن نرگس فتان تو بی چیزی نیست
تاب آن زلف پریشان تو بی چیزی نیست
از لبت شیر روان بود که من می‌گفتم
این شکر گرد نمکدان تو بی چیزی نیست
جان درازیّ تو بادا که یقین می‌دانم
در کمان ناوک مژگان تو بی چیزی نیست
مبتلایی به غم محنت و اندوه فراق
ای دل این ناله و افغان تو بی چیزی نیست
دوش باد از سر کویش به گلستان بگذشت
ای گل این چاک گریبان تو بی چیزی نیست
درد عشق ار چه دل از خلق نهان می‌دارد
حافظ این دیده ی گریان تو بی چیزی نیست
معنی بیت های نخستین
1. خواب آن نرگس فتان تو بی چیزی نیست / تاب آن زلف پریشان تو بی چیزی نیست:
فتنه‌انگیزی چشمان یار و شورآفرینی موهای پریشانش، چیزی نیست که بتوان به سادگی از کنارش گذشت. حافظ با اشاره به نرگسِ مست و زلفِ آشوبگر معشوق، تأکید می‌کند که این جلوه‌ها ساده و بی‌اهمیت نیستند، بلکه هر کدام دنیایی از جادو و افسون در خود دارند.
2. از لبت شیر روان بود که من می‌گفتم / این شکر گرد نمکدان تو بی چیزی نیست:
از شیرینی سخنانت چنان در شگفت بودم که گفتم: «این شکرپاشی‌های اطراف لبهایت (کنایه از کلمات شیرین) اتفاقی معمولی نیست.» شاعر در این بیت، شیرینی کلام معشوق را چیزی فراتر از یک ویژگی عادی می‌داند و آن را به شکرگردانی اطراف نمکدان تشبیه می‌کند که نشان‌دهنده‌ی ترکیب جادویی شیرینی و جذابیت است.
3. جان درازیّ تو بادا که یقین می‌دانم / در کمان ناوک مژگان تو بی چیزی نیست:
حافظ با ستایش معشوق می‌گوید: «زنده باد آن ناز و افسونگریات!» و تأکید می‌کند که هر نگاهِ تیرانداز تو (اشاره به مژگان کمانی‌شکل) پر از نیروی سحرآمیز است. این بیت، قدرت کشنده‌ی نگاه معشوق را توصیف می‌کند که مانند تیرِ کمان، دل‌ها را نشانه می‌رود.
معنی بیت های پایانی
4. مبتلایی به غم محنت و اندوه فراق / ای دل این ناله و افغان تو بی چیزی نیست:
حافظ خطاب به دلش می‌گوید: «تو اسیر درد فراق و اندوه جدایی هستی، پس این ناله‌ها و فریادهایت بی‌دلیل نیست.» این بیت، عمق رنج عاشق را در فراق یار نشان می‌دهد و ناله‌هایش را طبیعی و به‌جا می‌داند.
5. دوش باد از سر کویش به گلستان بگذشت / ای گل این چاک گریبان تو بی چیزی نیست:
حافظ با اشاره به بادی که شب گذشته از کوچه‌ی معشوق به سمت گلستان وزید، به گل (نماد خودش) می‌گوید: «این گریبان‌دریدی‌ات (کنایه از دل‌شکستگی) بی‌حکمت نیست.» این بیت، تأثیر معشوق را حتی در عناصر طبیعت مانند باد نشان می‌دهد که باعث دگرگونی‌های عاطفی می‌شود.
6. درد عشق ار چه دل از خلق نهان می‌دارد / حافظ این دیده ی گریان تو بی چیزی نیست:
گرچه درد عشق را از مردم پنهان می‌کنی، اما ای حافظ، این اشک‌های جاری‌ات گواهی می‌دهند که رنج تو چیزی پیش‌پاافتاده نیست. در این بیت، شاعر به تناقض درون خود اشاره می‌کند: از یک سو می‌کوشد رنجش را پنهان کند، اما از سوی دیگر، چشم‌های اشکبارش حقیقت را فاش می‌کنند.
تفسیر شعر
غزلیات حافظ شیرازی – ادبستان شعر پارسی
واژگان دشوار : مصراع بیت ها ابیات تحلیل بررسی همراه با معنا مفهوم شعر شرح کامل.